Insecten fotograferen lijkt eenvoudig zodra je een macrolens hebt, maar in de praktijk blijkt het vaak een van de lastigste vormen van macrofotografie. In dit artikel bespreken we de grootste uitdagingen.
Want welke techniek kun je inzetten om meer scherpe en aansprekende insectenfoto’s te kunnen maken? Frank leerde dat op de harde manier. Maar nu maakt hij wel betere insectenfoto’s.
Insecten zijn lastig
Veel fotografen schaffen een macrolens aan met het idee dat daarmee automatisch spectaculaire close-ups van insecten mogelijk worden. Hoewel een macrolens daarvoor onmisbaar is, brengt juist de grote vergroting een aantal uitdagingen met zich mee waartegen je in de praktijk snel aanloopt.
En zo ging ik op stap met Frank die beweerde dat het volgens hem allemaal wel mee zou vallen. Wat klein is ziet er groot automatisch goed uit, meende hij. Maar hij vergiste zich. Bloemen, bladeren of paddenstoelen blijven misschien netjes op hun plaats liggen. Insecten doen dat zelden. Ze bewegen voortdurend, reageren op iedere schaduw of trilling en verdwijnen vaak precies op het moment dat je hebt scherp gesteld.
Daar komt nog bij dat je bij macrofotografie werkt met een uiterst geringe scherptediepte. Op ware grootte (1:1) is die vaak slechts enkele millimeters of zelfs minder. Daardoor is het al snel mogelijk dat de voelsprieten scherp zijn terwijl de ogen of vleugels direct onscherp worden.
De werkafstand
Als je werkt met een 90mm of 100mm macrolens (wat overigens uitstekende objectieven kunnen zijn) dan heb je te maken met een relatief korte werkafstand. Toch is dit een van de meest verkochte macrolenzen. Ik heb er zelf twee van in mijn bezit. Dus dat kwam goed uit: Frank kon er een van mij lenen terwijl ik er dan zelf ook nog eentje ter beschikking had.
De minimale scherpstelafstand van zo'n lens lijkt op papier misschien behoorlijk groot, maar die wordt gemeten vanaf de sensor in de camera. De daadwerkelijke afstand tussen de voorkant van de lens en het insect is vaak nog maar zo'n 10 tot 15 centimeter wanneer je op maximale vergroting werkt. Dus vergeet de zonneklep maar.
Juist die korte werkafstand levert een aantal problemen op. Je werpt gemakkelijk een schaduw over het onderwerp en insecten voelen je soms dichterbij komen en vliegen, lopen of springen weg. Er blijft hierdoor ook minder ruimte over voor verlichting. En last-but-not-least voeren kleine bewegingen van jezelf direct invloed uit op de plek waar de foto scherp wordt en dus op de compositie.
Hier zijn allemaal oplossingen voor. Andere objectieven bijvoorbeeld met een grotere brandpuntsafstand, een statief en zelfs een set flitsers speciaal voor macro-opnames. We hebben die allemaal. Macrofotografie is dan ook een hele leuke hobby! Maar je moet natuurlijk alles over hebben voor het optimale leereffect. En dus zouden we dit in eerste instantie niet gebruiken. Het was toch zo eenvoudig Frank? Nou, laten we dat maar eens ervaren dan!
Een vliegend hert
Vooral bij vlinders, libellen, bijen en zweefvliegen merkte mijn metgezel als snel dat de korte werkafstand vaak de beperkende factor was. En dus stapte hij over op een kever die we toevallig tegenkwamen op een Limburgs terras waar we wat fris dronken. Een vliegend hert!
Een vliegend hert (Lucanus cervus) is de grootste keversoort van Nederland en een van de meest opvallende van Europa. De naam dankt hij aan de enorme kaken van het mannetje, die lijken op het gewei van een hert. Heel leuk dus als onderwerp, die kom je niet iedere dag tegen in Utrecht waar we normaal gesproken aan het fotograferen zijn. Je hebt er nu eenmaal gezonde, oude bossen voor nodig met veel dood hout.
De eerste foto die hij maakte (zie afb 1) leerde hem meteen dat bij deze korte werkafstand ook dit toch doorgaans rustige dier, het op een lopen ging zetten. Hier over de leuning van de stoel op het terras. En nog iets viel Frank tegen: de scherptediepte was toch wel heel gering, dus waar stel je op scherp? De vuistregel is ook hier de ogen. Dus misgeschoten Frank!
Ik vraag mijn studenten vaak uit te leggen welke beslissingen ze nemen voordat ze op de ontspanner drukken. Een professionele fotograaf maakt immers bewust foto’s en heeft nagedacht over wat hij doet. Het zijn als het goed is geen toevalstreffers. Frank gaf aan dat hij het insect van boven ging fotograferen zodat er mogelijk meer detail scherp zou worden. Zijn tweede foto (zie afb 2) werd er echter niet veel beter door. Jammer, goed bedacht maar fout. Het dier is nu eenmaal niet plat, ook niet aan de bovenzijde, dus dit gaat niet lukken op deze manier.
Nu moet gezegd worden, dat het diertje niet graag stil wilde blijven zitten en dat Frank daarom geen langere sluitertijd kon gebruiken zodat hij voor een ander diafragma kon gaan kiezen. En dan komt daar de afweging: Ga je voor een hogere ISO-waarde en accepteer je de ruis, (anders krijg je het diafragma bij deze sluitertijd echt niet verder dichtgeknepen) of ga je een grotere scherptediepte toch maar op je buik schrijven? Of wacht je dan toch maar totdat hij stil gaat zitten en neem je dus ruim de tijd voor de foto? Frank koos voor de laatste strategie. Het was prima weer, dus waarom niet?
In de planten
Maar o wee, het beestje bleef niet op het terras maar besloot richting de tuinplanten te verkassen. Op zich gunstig, zo lijkt het. Want daar zal hij mogelijk stiller blijven zitten. De sluitertijd zou daardoor misschien omlaag kunnen zodat het diafragma naar boven kan. Maar er was een nieuwe factor bij gekomen.
Al zat het insect nog zo stil, de planten bewogen. En met maar een hele kleine beweging ontstaan veel bewegingsstrepen en verlegt zich het scherpstelpunt direct. Dus zelfs met een kortere sluitertijd werden er alleen nog maar foto’s gemaakt zoals afb 3 waarbij het scherpstelpunt telkens op de verkeerde plek kwam te liggen. Prijsschieten dus. Ook niet echt waar je op zit te wachten.
Frank begon het op te geven en daarom was ik aan de beurt. Omdat ik dezelfde lens had als hem begon ik hem uit te leggen dat het hier waarschijnlijk niet goed mee zou lukken en waarom niet. Maar ook vertelde ik hem dat we mogelijk wel de randvoorwaarden zouden kunnen veranderen zodat de kans op succes misschien groter zou kunnen worden.
Wat was het probleem? Het dier bleef relatief stil zitten maar de plant bewoog zich. Aan het gedrag van het dier kunnen we weinig veranderen, maar aan de beweging van de plant wel.
Ik vroeg hem daarom een grijskaart als een windscherm vast te houden achter de scene waar de wind vandaan kwam zodat de plant minder bewoog. Daarnaast stelde ik niet op het oog scherp, maar op de kop zodat de ruimte voor en achter het scherpstelpunt zoveel mogelijk scherp zouden worden met afb 4 tot gevolg.
Ook deze foto is natuurlijk nog verre van goed, maar we kwamen hierdoor wel dichterbij en Frank zag in dat het in ieder geval mogelijk was als je maar de tijd nam en een goede strategie bedacht. Het lukt nu eenmaal altijd beter wanneer je goed nadenkt over wat te doen.
Geen autofocus
In tegenstelling tot Frank had ik overigens op mijn camera de autofocus uitgeschakeld. Dat vertelde ik hem later natuurlijk pas. Bij normale fotografie kan autofocus uitstekend werken, maar bij macrofotografie wordt het systeem veel kritischer.
Omdat de scherptediepte zo klein is, hoef jij of het insect slechts een paar millimeter te bewegen om volledig op het verkeerde plekje scherp te stellen. Als fotograaf beweeg je zelf voortdurend een klein beetje. Zelfs rustig ademhalen kan al voldoende zijn om de scherpte te verliezen. Dus op moment van afdrukken, adem inhouden, stevig staan en scherpstellen door de camera dichter of verder van het onderwerp te bewegen. Niet door de autofocus-functie te gebruiken.
Dit is de reden waarom ervaren macrofotografen meestal handmatig scherpstellen. Daarbij wordt de gewenste vergroting soms op een zoomlens ingesteld en beweeg je de camera heel rustig naar voren of naar achteren totdat de juiste plek van het insect precies scherp is. Vervolgens maak je een korte serie opnamen. Deze techniek klinkt misschien ouderwets, maar werkt in de praktijk vaak sneller dan voortdurend wachten op autofocus.
Een andere lens
Een macrolens van 150mm, 180mm of zelfs 200mm geeft aanzienlijk meer werkafstand. Daardoor hoef je minder dicht op het insect te kruipen. Dat heeft meerdere voordelen zoals minder kans dat het insect schrikt en je wat rustiger kunt werken. Maar ja, die gebruikten we dus in eerste instantie niet.
Daar staat overigens wel tegenover dat langere macrolenzen groter, zwaarder en meestal duurder zijn. Ook wordt iedere kleine beweging sterker uitvergroot, waardoor een stabiele houding of een statief nog belangrijker worden.
Licht
Macrofotografie vraagt veel licht. Veel fotografen kiezen meestal een klein diafragma, bijvoorbeeld f/11 of f/16, om iets meer scherptediepte te krijgen. Daardoor wordt de sluitertijd al snel te lang om bewegende insecten scherp vast te leggen. Het probleem van Frank.
Een reportageflitser met een grote diffuser kan dan uitkomst bieden. De flits bevriest een groot deel van de beweging, terwijl het zachte licht harde schaduwen voorkomt. Zelf fotografeer ik niet vaak insecten maar als ik dat doe dan gebruik ik normaal gesproken wel een reportageflitser met een flinke diffuser of een andere extra lichtbron.
Natuurlijk doe je dit niet om een duidelijk geflitste foto te maken, maar juist om natuurlijk ogend licht te creëren waarbij voldoende sluitertijd beschikbaar blijft. Door het licht zacht te maken voorkom je hinderlijke reflecties op vleugels of het pantser van kevers.
Het moment
Het tijdstip waarop je fotografeert is minstens zo belangrijk als de apparatuur. Wij gingen ’s middags na de lunch op pad. Dat is een minder goed moment. Vroeg in de ochtend zijn veel insecten namelijk nog koud en daardoor minder actief. Vlinders zitten vaak nog op hun slaapplaats met dauwdruppels op de vleugels. Ook libellen blijven na een koele nacht meestal een langere tijd stil zitten. Juist op die momenten heb je alle tijd om zorgvuldig een compositie op te bouwen.
Later op de dag stijgt de temperatuur en worden insecten veel actiever. Dan wordt het aanzienlijk lastiger om dichtbij te komen. Maar je moet de Franks niet te wijs maken als ze beweren dat het allemaal wel meevalt. Achteraf moest hij er nogal om lachen toen hij hoorde waar je allemaal rekening mee moest houden. “Toch een beetje teveel onderschat”, zei hij.
Achtergrond
Bij macrofotografie gaat veel aandacht uit naar het onderwerp, maar de achtergrond bepaalt minstens zo sterk hoe de foto uiteindelijk oogt.
Geef toe, het insect in de plant van afb 4 oogt toch al snel een stuk fraaier dan op een terrasstoel zoals in afb 2. Maar ook in de planten kun je tot heel verschillende effecten komen. Door een klein standpuntverschil kan een drukke achtergrond veranderen in een rustige egale kleur. Neem daarom de tijd om niet alleen naar het insect te kijken, maar ook naar alles wat zich erachter en erbij bevindt.
Een paar centimeter naar links of rechts kan soms het verschil maken tussen een rommelige opname en een foto waarbij het insect echt loskomt van de achtergrond.
Geduld
Er bestaat geen objectief of camera die geduld kan vervangen. Goede insectenfoto's ontstaan meestal niet doordat je snel reageert, maar doordat je rustig observeert. Frank is jong en ambitieus. Daarom geef ik hem graag les. Hij wil graag leren en verder komen. Maar geduld opbrengen hoort daar ook gewoon bij. Samen hadden we een hele leuke middag. Ondanks, of misschien wel dankzij, de minder geslaagde foto’s.
Ik vroeg hem op een gegeven moment zijn camera even weg te leggen en te kijken naar bijen die bloemen bezochten. “Kijk eens hoe een bij steeds dezelfde bloem bezoekt”, zei ik tegen hem. Want, zo weet ik. zodra je het gedrag van het onderwerp leert kennen, wordt het veel eenvoudiger om het juiste moment vast te leggen. En dat begreep hij meteen.
Natuurlijk helpen techniek en de juiste apparatuur, maar uiteindelijk is geduld voor en kennis van je onderwerp minstens zo belangrijk.
De resolutietruc
Als je een camera hebt die over een grote resolutie beschikt, dan kun je het jezelf een stuk gemakkelijker maken. Neem de foto gewoon vanaf een wat grotere afstand. De scherptediepte is immers niet alleen afhankelijk van het diafragma, maar ook van de afstand tot het onderwerp. Door de foto van een grotere afstand te nemen, krijg je een foto met meer scherptediepte.
Omdat de resolutie groot is, kun je een deel van de foto croppen en dan heb je nog steeds een goede opname. Als voorbeeld maakte ik de foto van het dier uit de hand toen het over een zwam kroop (zie afb 5). Door deze te croppen ontstaat afb 6. De foto had ik niet op de juiste plek scherp gesteld, maar het idee erachter zal duidelijk zijn. Helemaal goed toch?
Focus stacking
Een andere techniek die een enorm verschil kan maken, wordt focus stacking genoemd. Hierbij maak je meerdere foto's van hetzelfde onderwerp, telkens met het scherpstelpunt op een ander deel van het onderwerp. Vervolgens worden deze foto's met speciale software samengevoegd tot één afbeelding waarin vrijwel het hele onderwerp scherp is.
Deze techniek wordt veel gebruikt in macrofotografie, omdat de scherptediepte bij grote vergrotingen nu eenmaal erg klein is. Zo kun je bijvoorbeeld van een vliegend hert van de kaken tot het achterlijf volledig scherp weergeven, terwijl dat met één enkele opname normaal gesproken meestal niet mogelijk is.
Omdat het beest maar een korte periode stil zit, is het vaak noodzakelijk om de foto's die je voor focus stacking wilt gebruiken, snel achter elkaar te nemen. Daarvoor kun je gebruikmaken van een functie in de camera die bracketing wordt genoemd. Hier gebruik je dan focus bracketing voor. De camera maakt op dat moment automatisch een serie foto's met telkens een iets ander scherpstelpunt.
De apparatuur
Nu mocht Frank proberen het dier zo goed mogelijk te fotograferen met de apparatuur die hij had en de technieken die hij kende. De camera werd vanuit de hand gebruikt, met een 105 macrobjectief van goede kwaliteit. Uiteindelijk kwam hij met de foto die te zien is als afb 7.
Nu gingen we samen alles uit de kast halen. Ik legde hem de voordelen van een 200mm objectief uit voor deze foto's. We gebruikten kartonnen schotjes om het gebied waar het insect bevond heen, we gingen werken met een rapportageflitser en een statief. Doordat we een flitser konden gebruiken konden we werken met een veel kleiner diafragma. We namen de foto van een zekere afstand die we later konden croppen zodat we de resolutietruc konden toepassen en we gebruikte focus stacking. In Photoshop gebruikte we achteraf opties om de foto's die we voor de focus stacking hadden gekregen met elkaar tot een eenheid te versmelten en gebruikkte we functies om het beeld verder te verscherpen. Hierdoor ontstond afb 8.
"Ja jeetje", zei Frank, "dat wist ik natuurlijk allemaal niet." Nee, dat klopt Frank. En dat is dan ook precies de reden waarom je niet te snel moet zeggen of denken dat iets wel meevalt. Als je erover leest is zowat alles van fotografie eenvoudig, totdat je het zelf moet doen. Misschien was dat wel de belangrijkste les.
Conclusie
Een macrolens is de basis voor insectenfotografie, maar zeker geen garantie voor succesvolle opnamen. De beperkte scherptediepte, de korte werkafstand en de beweeglijkheid van insecten maken deze vorm van fotografie uitdagender dan veel mensen verwachten.
Met een goede voorbereiding, voldoende werkafstand, zorgvuldig lichtgebruik, kennis van insecten en van technieken en vooral veel geduld vergroot je de kans op scherpe en natuurlijke foto's aanzienlijk. Uiteindelijk zijn het niet alleen de technische instellingen die het verschil maken, maar vooral de manier waarop je het gedrag van insecten leert lezen en daarop inspeelt.