In de eigen tuin of op het balkon kun je al fantastische macrofoto’s maken. Duik in de wereld van de macrofotografie, kijk je ogen uit naar wat er vlak bij je gebeurt. Zelfs zonder echte macrolens!

Macrofotografie

Niet alle macrofoto’s behoren echt tot de macrofotografie. Net zo min als dat alle zichzelf noemende macrolenzen daadwerkelijk macrolenzen zijn. Macrofotografie is namelijk fotografie waarbij de lens zorgt voor een vergrotingsverhouding van minimaal 1:1. Hierdoor wordt het onderwerp op de sensor minstens even groot als dat het in werkelijkheid is.

Een ‘echte macrofoto’ is dus een foto waarop het onderwerp minimaal even groot op de sensor terecht is gekomen als dat hij in werkelijkheid is. Objectieven die niet deze minimale 1:1 verhouding halen, mogen zich daarom eigenlijk geen macrolenzen laten noemen. Ze worden soms echter wel als dusdanig verkocht. Gebruik je een echte macrolens, dan zie je wel het verschil. In plaats van een vergroting kijk je naar de ‘real thing’ en dat uit zich meestal in veel detail.

Full frame

Een misverstand dat wel eens bestaat is dat goede macrofotografie louter zou zijn weggelegd voor full frame camera’s. Maar dat is niet juist. Of je nu een DX- of en FX-camera gebruikt, macrofotografie kan met beide type camera’s. Voor macrofotografie hebben ze alle twee zowel voor- als nadelen. Mensen die macrofotografie als hobby hebben, voeren dan ook regelmatig discussies over wat je het beste kunt gebruiken.

In sommige opzichten heeft een APS-C sensor soms dus zelfs de voorkeur. Voor dit artikel gaat het wat te ver hier uitgebreid bij stil te staan, maar het komt er op neer dat men met een APS-C sensor bijvoorbeeld meer scherptediepte mag verwachten bij dezelfde instellingen als met een full frame camera. Voor een aantal foto’s is dit natuurlijk een voordeel.

Geen macrolens

Zonder macrolens dus geen echte macrofotografie, zoals we eerder al stelden. Toch, om nu een duur macro-objectief aan te schaffen om een keertje met macrofotografie te experimenteren, is toch wel een hele stap. Overweeg daarom ook eens huur. Dat wordt misschien niet zoveel gedaan, maar het kan natuurlijk wel! Lenen lijkt trouwens ouderwets, maar ook dat is helemaal niet zo’n gek idee om macrofotografie te ervaren.

Eventueel gebruik je een telelens (of zoomlens maximaal ingezoomd) met (bij voorkeur) een tussenring zodat je dichtbij kunt komen. Misschien niet een ‘echte macrofoto’, maar het geeft wel hetzelfde gevoel en biedt vaak voldoende mogelijkheid om te onderzoeken of macrofotografie wat voor je is.

Tussenringen maken van een gewone lens een macrolens. Hoewel het niet exact hetzelfde resultaat oplevert als een macrolens is dit vaak een hele goede en slimme keuze. De lens die je al hebt kun je blijven gebruiken en de kosten voor een set tussenringen zijn goed te overzien.

Compositie

Macrofotografie en kleine details horen misschien bij elkaar, maar onderschat niet wat een goede compositie doet! Hoe interessant het ook kan zijn om een insect te fotograferen, zonder context heeft de foto vaak niet veel toegevoegde waarde.

Door iets meer ruimte in de foto te houden krijgt de kijker meer inzicht in waar het onderwerp zich in, op of bij bevindt. Stap dus niet in de bekende valkuil om teveel in te willen zoomen. Macrofotografie bestaat net als ‘gewone fotografie’ uit het vertellen van verhalen.

In de wereld van het kleine kom je veel herhalende structuren en patronen tegen. Die kunnen goed gebruikt worden als inkomende lijnen of om rust mee te creëren. Al met al komt het erop neer dat je niet te snel afdrukt. Kijk wat je kunt gebruikt en wees niet te snel tevreden.  

Achtergrond

In de macrowereld vallen kleuren vaak veel meer op omdat dat wat je ziet veel groter is en minder ruimte overlaat voor de omringende zaken. De gekozen achtergrond heeft een enorm effect op de uitstraling. Is er niets te zien en wordt de achtergrond zwart door ontbrekend licht of zien we een schakering van prachtige tinten groen veroorzaakt door het onscherpte gebladerte achter het onderwerp? Dit kan een foto maken of breken.

Veel macrofotografen gebruiken bokeh in de achtegrond. Dat kan tot fraaie foto’s leiden. Ook hier geldt: het is een goede gewoonte om niet te snel af te drukken maar het onderwerp vanaf verschillende kanten te bekijken. Kijk goed naar het samenvallen van met name de kleuren van de veelal vage achtergrond en het onderwerp zelf.

Scherptediepte

Sommige macrofotografen spenderen veel tijd aan het verhogen van de scherptediepte. Zij menen dat ‘hoe meer scherptediepte in de foto zit, hoe beter de foto is’. Vaak is dit waar. Kijken we naar afb 3 dan kunnen we ons voorstellen dat wanneer de distel deels onscherp was geweest, deze minder tot zijn recht zou zijn gekomen. Maar toch moet je de aanwezigheid van veel scherptediepte niet standaard als uitgangspunt nemen. Voor iedere foto geldt dat het er om gaat wat je wilt bereiken. Soms is het nodig om over meer scherptediepte te beschikken, in andere gevallen niet.

Daarnaast betekent veel scherptediepte een klein diafragma en een klein diafragma dwingt je om met langere sluitertijden en/of een hogere ISO-waarde te fotograferen. Wil je toch graag meer scherptediepte hebben, dan kun je natuurlijk met flitslicht werken. Voor alle foto’s die bij dit artikel zijn geplaatst, is gewerkt met flitslicht al werd buiten, op een bewolkte dag gewoon overdag gefotografeerd.

Bedenk goed waar de foto eigenlijk over gaat. Voor veel insectenfoto’s is een scherpe kop waarschijnlijk niet voldoende. Het is dan nodig om toch meer van het gehele dier er scherp op te hebben staan. Maar soms is veel scherptediepte niet per se nodig. 

Wil je heel veel scherptediepte hebben, overweeg dan ook eens om eventueel met focus stacking te gaan werken. Zeker bij stilstaande onderwerpen zoals levenloze objecten kun je deze techniek goed gebruiken.

De meeste scherptediepte wordt zonder focus stacking verkregen door met een klein diafragma te werken. Veel macrofotografen werken daarom met diafragma’s van f/16 of kleiner. Maar als je geen full frame camera hebt dan kan dit snel een effect hebben op de totale scherpte van de foto. En treedt namelijk eerder diffractie op bij kleine diafragma’s in combinatie met kleinere sensoren.

Kun je het jezelf veroorloven om met een groter diafragma te werken, doe dat dan. Je krijgt hierdoor weliswaar minder scherptediepte maar waarschijnlijk een scherpere foto en er zal eerder bokeh optreden wat vanzelfsprekend een extra pluspunt kan opleveren.

Ken de apparatuur

Doordat alles zo klein is, zal een geringe beweging of verschuiving de foto’s aanzienlijk kunnen veranderen. Werken met een klein diafragma en niet teveel concessies aan de ISO-waarde willen doen, betekent automatisch het gebruik van langere sluitertijden. Werken zonder statief is daarom zowat niet mogelijk en af en toe is het toevoegen van extra licht noodzakelijk om over voldoende licht te kunnen beschikken.

Het ene objectief zal eerder of anders bokeh opleveren als een ander en biedt meer of minder ruimte om met het diafragma te kunnen spelen. Daarom is het goed te experimenteren met de apparatuur zodat je deze goed leert kennen en weet wat je waarvoor het beste kunt gebruiken.

De maximale grootte

Wil je weten hoe groot je maximaal iets kunt vastleggen? Schakel dan de AF (autofocus) stand van de lens uit en zorg dat je het grootst mogelijke scherpe beeld krijgt in de zoeker. Hiermee heb je de maximale reproductieverhouding van de lens gevonden. Je weet nu wat je maximaal aan grootte kunt bereiken en mag verwachten.

Verplaats je de camera verder van het onderwerp af (er komt meer beeld op de sensor terecht) dan wordt de reproductieverhouding natuurlijk kleiner. Dat lukt, maar groter dan de maximale reproductieverhouding wordt het niet zonder dat je extra lenzen zoals een teleconverter gaat gebruiken.

Ken het onderwerp

Iedereen weet dat met de seizoenen andere planten en dieren tevoorschijn komen. Sommige bloemen gaan alleen ’s ochtends open. Bepaalde insecten komen alleen uit de grond wanneer het nat of juist droog genoeg is.

Weten wat er te zien zal zijn, en wat niet, zijn voorwaarden voor het maken van de gewenste foto. Maar ook wat men van de beschikbare flora en fauna mag verwachten. Er zijn insecten die over een dusdanig natuurlijk gedrag vertonen dat zij lang stil blijven zitten op dezelfde plek. Dergelijke organismen bieden de mogelijkheid tot herkadrering, rustig de beste achtergrond of compositie kunnen bepalen en ga zo maar door. Bij andere dieren moet je snel afdrukken, anders is de spreekwoordelijke vogel gevlogen.

Naast het onderwerp moet je ook de omgevingsfactoren goed kunnen inschatten. Welke effect zal wind of regen hebben tijdens het maken van de foto? Wat als het net geregend heeft en de bladeren nat zijn?

Voor een aantal van deze zaken kun je voorzieningen treffen. Een stuk karton kan dienst doen als windscherm, een stuk plastic als afdak.

Geduld

Toch is de belangrijkste eigenschap waar de macrofotograaf over moet beschikken uiteindelijk geduld. Het kost tijd en inspanning om goede macrofoto’s te maken. Daar tegenover staat dan weer dat je er niet veel voor hoeft te reizen. In iedere tuin en op ieder balkon vind je met gemak verschillende onderwerpen die de moeite van het fotograferen waard zijn. En als het regent kun je ook binnen aan de slag. Al het kleine kan gefotografeerd worden, dat hoeven geen biologische ondewerpen te zijn. 

Misschien is wel het meest interessante van macrofotografie dat je dingen kunt laten zien die ons gewoon omringen, maar doogaans te klein zijn om ons op te vallen. De wijze waarop knoflookteentjes met elkaar verbonden zijn in een bol, het binnenwerk van een horloge of de structuur van een stuk textiel. Macrofotografie helpt ons de omringende wereld te zien zoals hij is, het ontsluit deze aan ons. Daarom gaat macrofotografie veel verder dan het fotograferen van insecten of bloemen alleen!

Deze foto’s

De foto’s die bij dit artikel zijn geplaatst, zijn allemaal gemaakt op dezelfde dag in dezelfde tuin met een Nikon macrolens (de zogenaamde NIKKOR Z MC 105mm f/2.8 VR S). Dit objectief weegt 630 gram en kent een minimale scherpstelafstand van een kleine 30 centimeter. De reproductieverhouding is 1:1 en daarmee dus een ‘echte’ macrolens.

Ik heb gewerkt met een kleine flitser, soms twee. Dat komt omdat het vrij bewolkt was en ik over voldoende scherptediepte wilde beschikken zonder de ISO-waarde te moeten verhogen. De meeste foto’s konden hierdoor worden gemaakt met een ISO-waarde van 100 en een sluitertijd van 1/60ste van een seconde. Het diafragma varieert van f/10 tot f/40.

Het maken van alle foto's duurde ongeveer 15 minuten. Hier zie je nog meer van de gemaakte foto's. Veel tijd hoeft het dus niet te kosten. Veel plezier levert het wel op!