De brandpuntsafstand heeft een groot effect op hoe een foto er uit komt te zien. Maar welke brandpuntsafstand moet je kiezen? Wanneer gebruik je wat? En welke consequentie heeft dit?
Macro 105 MM
Wanneer ik fotografiestudenten een demonstratie geef met een van mijn macro-objectieven, krijg ik steevast de vraag hoe dat kan: een macrolens van 105 mm. Dat roept blijkbaar vragen op. Die vraag is overigens niet zo vreemd. Immers, fotografen weten uit ervaring dat veel millimeters als brandpuntsafstand betekent dat je te maken hebt met een telelens en een telelens gebruiken als macro-objectief, dat klinkt vreemd.
Maar de essentie van een macrolens is niet het aantal millimeters (hoewel het wel belangrijk is), maar de afstand waarop deze scherp kan stellen en of hij geoptimaliseerd is om op die afstand tot een grote scherpte te komen.
Er bestaan daarom macro-objecten van bijvoorbeeld 105 mm, zoals de Nikon Z MC 105MM F/2.8 VR S, maar er zijn ook macrolenzen van bijvoorbeeld 35 mm, zoals de Canon RF 35MM F/1.8 IS MACRO STM. Hoe zit het dan precies met die brandpuntsafstand?
In een ander artikel gaan we uitgebreider in op de brandpuntsafstand van lenzen. Het belangrijkste wat we daarvan voor dit artikel moeten weten is dat de lengte van de brandpuntsafstand bepaalt hoe groot of hoe klein het beeld op de sensor valt en hoe het perspectief door de brandpuntsafstand verandert. Daarom haalt een telelens niet alleen het beeld dichterbij en brengt een groothoeklens het beeld verder weg, er verandert meer.
De perspectivische werking
Met ons oog zijn we gewend om objecten die achter elkaar staan in een bepaalde grootte te zien afnemen. Iets wat verder weg staat is kleiner dan iets wat dichterbij staat. Het afnemen van de grootte van een object hebben wij als mens heel vaak gezien en daarom verwachtten we dat dit in een bepaalde mate plaatsvindt. Hoe dichterbij, hoe meer wij verwachten dat de grootte af zal nemen. Op afstand neemt de grootte minder snel af. Dit alles is gebaseerd op hoe de brandpuntsafstand van ons oog is ingesteld op deze afstanden.
Zodra we met een andere brandpuntsafstand als die van onze ogen dezelfde scene bekijken, dan valt op dat dit afnemen in grootte anders plaatsvindt. Objecten lijken hierdoor dichter achter elkaar te staan wanneer een langere brandpuntsafstand wordt gebruikt. Bij een heel korte brandpuntsafstand lijken de objecten juist verder uit elkaar te staan.
We noemen dit de perspectivische werking of vertekening van de lens. Iedere brandpuntsafstand heeft zijn eigen ‘perspectivische werking’. Ook de lens in onze ogen. Als ons oog ontspannen is, stelt het scherp op een afstand ergens tussen de 5 en 6 meter. Dit komt overeen met een 50 mm lens. Daarom wordt deze brandpuntsafstand ook wel eens ‘normaal’ of ‘standaard’ genoemd. Dit is hoe wij ontspannen de wereld inkijken, en met dit perspectief. Hoe verder we van deze brandpuntsafstand op die afstand afwijken, hoe meer opvalt dat het beeld niet meer ‘standaard’ is.
De standaard lens
Wil je dingen fotograferen zoals wij ze zien, dan zou je kunnen aannemen dat je alles maar het beste met een standaard lens (50 mm) zou moeten fotograferen. Maar toch klopt dit niet. Dat gaat er namelijk vanuit dat ons oog altijd een brandpuntsafstand heeft van ongeveer 50 mm, maar dat is niet het geval, dat is alleen als we naar dat punt 5 tot 6 meter verder kijken.
Als wij iets van heel dichtbij bekijken, dan verandert de vorm van de lens in ons oog. Door kleine spiertjes wordt de lens in deze situatie boller gemaakt. Dit is nodig omdat we anders het object niet meer scherp kunnen zien. Dit proces wordt het accommoderen van het oog genoemd. De brandpuntsafstand van het oog wordt hierdoor dus korter.
Het oog accommodeert ook in het geval dat we naar iets kijken dat verder dan die vijf a zes meter van ons vandaan staat. De lens wordt in dat geval platter gemaakt. In tegenstelling tot een camera stelt het oog dus niet scherp door de lenzen in het objectief ten opzichte van elkaar te verplaatsen, maar door de brandpuntsafstand te veranderen. Hierdoor wordt op het netvlies van een goed werkend oog op alle afstanden steeds een scherp beeld geprojecteerd.
De keuze theoretisch snel gemaakt
Als fotograaf wil je waarschijnlijk vaak een foto maken van een situatie zoals een mens dat zou zien wanneer hij daar naar staat te kijken. Dat vinden wij immers realistisch.
De keuze voor de juiste brandpuntsafstand is daarom in theorie gemakkelijk gemaakt: kies de brandpuntsafstand die het oog aan zou nemen wanneer daarmee naar die situatie wordt gekeken. Doe je dit niet, dan kloppen in ons gevoel de onderlinge afstanden tussen de objecten niet meer die achter elkaar staan.
Maar goed, gemakkelijker gezegd dan gedaan, want hoe weet je nu op welke afstand welke brandpuntsafstand door het oog wordt gebruikt?
De praktijk leert
We weten heel goed hoe een persoon er uit moet zien. Wanneer je deze persoon met een brandpuntsafstand fotografeert dat ver afwijkt van dat van het menselijk oog op die afstand gebruikt, dan zul je meteen merken dat het uiterlijk van de gefotografeerde persoon niet meer klopt. Het beeld klopt dan niet meer met hoe wij dit als mens met onze ogen zien.
Fotografeer je daarom iemand van dichtbij met een groothoeklens, dan lijkt het beeld voor ons op een karikatuur. Het onderwerp krijgt een grote dikke neus en kleine oogjes. Dit komt omdat de korte brandpuntsafstand iets wat zich dichtbij de camera bevindt (de neus) in verhouding veel groter laat zien dan iets wat zich verder van de camera af bevindt (de ogen).
Wanneer je hetzelfde objectief op een veel grotere afstand van de persoon zou gebruiken, dan is de relatieve afstand tussen de camera en de neus en die van de camera en de ogen kleiner geworden. Het verschil valt daardoor minder op en valt op een gegeven moment zelfs weg. Die foto’s lijken in die situatie normaal.
Fotografeer je iets op een grote afstand met een groothoeklens, dan komt het beeld dus wel weer overeen met ons oog en daarom is een groothoeklens goed geschikt om landschappen realistisch mee te kunnen fotograferen. Je krijgt met behulp van een dergelijke lens veel van de omgeving op de foto te zien omdat het beeld verkleind wordt. Precies wat de bedoeling is!
Fotograferen we iemand van dichtbij met een telelens, dan treedt natuurlijk het omgekeerde effect op. In plaats van te kleine ogen worden de ogen juist groter dan verwacht ten opzichte van de neus. Hierdoor lijkt de neus kleiner in verhouding tot de ogen. Fotografen spreken in dit geval ook wel eens van een ‘platgeslagen beeld’. Alles wordt min of meer naar hetzelfde perspectivische vlak teruggebracht. Ideaal voor mensen met een grote neus. Door het gebruik van een telelens lijkt deze immers kleiner te zijn geworden!
Portretlens
Naast het feit dat we heel snel zien of het perspectief in de foto klopt, en daaruit onze conclusie moeten trekken wat de brandpuntsafstand van het oog in die situatie ongeveer zou moeten zijn, kan er ook een zekere mate van praktische wenselijkheid tegenaan worden gegooid.
Je zult voldoende ruimte willen houden tussen jou als fotograaf en de persoon die je fotografeert. Maar toch wil je in een aantal gevallen alleen een portret fotograferen. In dat geval moet je niet alleen verder van deze persoon vandaan gaan staan, je moet ook een objectief gaan gebruiken met een grotere brandpuntsafstand om minder op de sensor te krijgen.
Om die reden gebruiken veel portretfotografen objectieven met een brandpuntsafstand ergens tussen de 85 en 100 mm. Je staat daarmee ver genoeg van het onderwerp vandaan, maar krijgt toch het juiste beeld op de sensor en, omdat het een langere brandpuntsafstand betreft, je krijgt er ook minder scherptediepte mee. Iets wat bij portretfoto’s vaak een welkome gast is terwijl het perspectief op die afstand met deze brandpuntsafstand goed uit zal pakken. Dit soort lenzen worden daarom ook wel portretlenzen genoemd.
Meer dan dichterbij
Het kiezen van de juiste brandpuntsafstand is dus veel meer dan alleen de keuze of iets dichterbij gehaald moet worden of dat er meer op de foto terecht moet komen. Het is tegelijkertijd ook (en misschien wel vooral) een keuze in hoe het perspectief uitpakt en wat er met de scherptediepte gebeurt. Dit alles zal zijn bijdrage leveren aan het uiteindelijke resultaat.
Soms wordt bewust gekozen voor een brandpuntsafstand omdat het juist vertekend. Het onderwerp kan hierdoor meer geïsoleerd raken van diens omgeving, of daar juist meer in opgaan. We kunnen hierdoor zaken in een ander perspectief plaatsen waardoor ze kleiner lijken (denk aan een kleinere neus) of juist groter lijken (denk aan langere benen).
Dit betekent ook dat er eigenlijk niet echt iets bestaat als een landschapslens of een portretlens. Je kunt met iedere lens ieder onderwerp fotograferen. Het resultaat zal echter anders zijn en in bepaalde situaties zul je vaak kiezen voor een bepaalde brandpuntsafstand.
Een denkfout
Dat het wel eens misgaat met het kiezen van de juiste lens, illustreert de volgende anekdote. Een fotograaf stelde ons de volgende vraag: “Ik maak veel full body boudoir foto’s in mijn thuisstudio en gebruik hiervoor een zoomlens van 24 tot 200mm. Het grootste diafragma is f/4 over de gehele lengte. Ik overweeg om een 50mm objectief te kopen met f/1,8 omdat ik dan verwacht minder scherptediepte te krijgen. Hoe zien jullie dit? En welke lens zou ik het beste kunnen kopen voor mijn situatie?”
De vragensteller neemt aan dat doordat het diafragma groter kan worden, er minder scherptediepte ontstaat en dat hij daardoor misschien beter af is met de 50mm lens. Maar dat het diafragma effect heeft op de scherptediepte is maar een deel van de waarheid. De scherptediepte is namelijk afhankelijk van een drietal aspecten:
- Het gekozen diafragma
- De afstand tot het onderwerp
- De brandpuntsafstand van het objectief
Wanneer je daarom een foto maakt waarbij je op 2 meter afstand scherpstelt met een 50mm objectief en een diafragma van f/1.8, dan heb je van 1.93 tot 2.10 meter scherptediepte. 17 cm dus. Gaan we echter op 3 meter afstand scherpstellen met een zoomlens die op 105 mm staat ingesteld en gebruiken we f/4 als diafragma, dan hebben we van 2,92 tot 3,11 meter scherptediepte, en dat is dus 19 cm. Niet veel meer.
In praktijk zul je, wanneer je met een zoomlens tot 200 mm werkt, misschien nog wel meer inzoomen en wordt de scherptediepte daardoor op die afstand nog minder. Dus zelfs minder dan de 178 cm van de 50 mm lens. De fotograaf kan zich dus de aanschaf van de 50 mm f/1,8 besparen. Hij zal hierdoor immers meestal geen kleinere scherptediepte krijgen. Dat gebeurt wel wanneer hij zijn zoomlens op 50mm instelt, maar wie doet dat bij dergelijke shoots?
Begin bij het begin
Zoals met het bovenstaande voorbeeld duidelijk zal zijn geworden, is het belangrijk om te beginnen zich af te vragen wat men wil, niet wat kan. Koop het objectief dat past bij wat je wilt gaan maken. Twijfel je hierover of maak je veel afwisselend werk, overweeg dan om een goede zoomlens te kopen. Het klopt dat een prime lens (=objectief met vast brandpuntsafstand) een iets beter beeld oplevert, maar het verschil is inmiddels enorm ingelopen en het is de vraag of je dat zelfs nog maar merkt. Het wil dus zeker niet zeggen dat een foto gemaakt met een zoomlens per definitie slecht hoeft te zijn. Ook zoomlenzen kunnen tegenwoordig van een uitstekende kwaliteit zijn!