We gebruiken naast elektronische sensoren vaak nog mechanische sluiters. Is dit niet ouderwets en moeten we niet gewoon snel overstappen?

Goede vraag

Het lijkt voor de hand te liggen: de sluitertijd mechanisch of elektronisch laten regelen, dan zal elektronica toch wel een stuk sneller kunnen zijn en daarmee de voorkeur hebben? En ja, in kern klopt dit, maar in praktijk toch niet altijd op dit moment.

De mechanische sluiter

De meest gebruikte mechanische sluiter wordt een spleetsluiter genoemd. Het komt er op neer dat zich in camera’s met een mechanische sluiter twee ‘gordijnen’ bevinden. Het voorste gordijn zit dicht waardoor er geen licht op de sensor kan vallen. Zodra een foto wordt gemaakt schiet dit voorste gordijn razendsnel open en wordt de sensor belicht. Zodra de belichtingstijd voorbij is, slaat het achterste gordijn dicht. Hierdoor stopt de belichtingstijd.

Bij hoge snelheden, bijvoorbeeld bij een sluitertijd van 1/500, krijgen we het technisch niet voor elkaar om de gordijnen zo snel te bewegen dat we deze belichtingstijd kunnen halen. De oplossing daarvoor is dat wanneer het eerste gordijn zich nog aan het openen is, het achterste gordijn al bezig is met sluiten. Vandaar de term ‘spleetsluiter’. Er wordt hierdoor immers een spleet gevormd tussen het voorste en het achterste gordijn dat over de sensor raast.

Als de spleet voorbij komt wordt alleen die strook van de sensor belicht. De praktijk is dus dat je, wanneer je bijvoorbeeld met een sluitertijd van 1/1000 fotografeert, je de sensor nooit in een keer in zijn geheel blootstelt aan het licht. Tijdens het fotograferen krijgt steeds een strook (de ‘spleet’) licht en de breedte van de strook bepaalt hoe snel de belichtingstijd wordt. De mechanische sluiter hoeft door dit mechaniek niet sneller te bewegen, de gordijnen hoeven elkaar alleen maar sneller op te volgen.

Hoewel dit mechaniek uitstekend werkt, kent het ook bepaalde nadelen. We komen bijvoorbeeld niet boven een sluitertijd van 1/8000 en zodra belichtingstijden worden gebruikt waarbij het achterste gordijn al aan het sluiten is voordat het voorste gordijn gesloten is, dan kun je niet meer met normaal flitslicht werken. Het flitslicht is immers veel korter dan de totale belichtingstijd die op de camera is ingesteld en hierdoor wordt slechts een strook door het flitslicht belicht. Er verschijnt een zwarte balk in beeld. Vandaar dat gesproken wordt bij camera’s over hun Max Flash Sync Speed, de hoogste snelheid waarbij de mechanische sluiter de gehele sensor blootstelt aan het licht en het achterste gordijn het voorste gordijn dus nog niet volgt wanneer deze nog niet geheel geopend is.

De elektronische sluiter

Een elektronische sluiter maakt geen gebruik van bewegende (mechanische) onderdelen en kent dus de beperkingen van een te langzame motor of van de beweging van sluiters niet. Het lijkt dus voor de hand te liggen dat elektronische sluiters de oplossing zouden kunnen zijn, maar zo simpel is dat nu ook weer niet.

Bij een elektronische sluiter wordt de belichtingstijd bepaald door de sensor in en uit te schakelen. Dat kunnen we natuurlijk razendsnel voor elkaar krijgen. Voordat de foto wordt gemaakt staat de sensor overigens wel aan zodat bijvoorbeeld achterop de camera in het schermpje vertoond kan worden wat er te zien valt. Dus om een foto te maken moet hij eerst even uit worden gezet.

Een camera met een mechanische sluiter werkt wat dit betreft fundamenteel anders. De sluiter is immers in ruststand ‘dicht’ en men kijkt in een zoeker via een spiegel door de lens heen. Maak je een foto, dan wordt de spiegel omhoog geklapt, doet de sluiter zijn ding en daalt de spiegel weer naar beneden.

Maar wanneer een elektronische sluiter wordt gebruikt dan hoeft de sluiter niet dicht te zitten om tijd te winnen. Die kan gewoon aan staan om beeld te produceren. Je hebt dus ook geen spiegel meer nodig. Tijdens het maken van de foto moet de spanning dan wel even van de sensor worden gehaald om vervolgens voor het maken van de foto er op te worden gezet. Na de belichtingstijd gaat de sensor uit en moet deze weer worden ingeschakeld voor zijn normale taak. Dit gehele proces is veel sneller dan de mechanische beweging van de spiegel en de mechanische sluiter. Je kunt met een dergelijke camera dus sneller foto’s nemen.

Maar om technische redenen vindt het in- en uitschakelen van de 'rolling sensor' plaats door per rij pixels de stroom er op te zetten of er af te halen. De hele sensor gaat dus niet in een keer aan of uit. Zou dat wel gebeuren, dan zou dat wel het mooiste zijn. Je zou dan een aantal problemen niet meer kennen en bijvoorbeeld ook met hoge sluitertijden gewoon kunnen flitsen. Dat wordt 'global shutting' genoemd. Dat kan, maar daar is een (hele) dure oplossing voor nodig zodat je dit tot nu toe alleen maar tegenkomt in duurderde camera’s. Maar ook dit is op dit moment nog geen ei van Colombus, om een aantal andere technische beperkingen. Lees hierover ook dit artikel. 

Om de prijs te drukken wordt dus gebruik gemaakt van de eerder beschreven ‘rij-afwikkeling’ (rolling shutting). Ook de topmodellen van Canon, Nikon en Sony werken op basis van een rolling shutter. Rolling shutting heeft wel wat weg van het sluiten van een mechanische sluiter bij hogere sluitertijden, al komt er geen mechanische beweging aan te pas. Niet alle delen van de sensor kunnen op alle momenten immers tegelijkertijd licht ontvangen.

Juist doordat er geen mechanische bewegingen bij komen kijken, kan de sluitertijd van een elektronische sluiter wel vele malen groter zijn dan die van een mechanische sluiter. De Nikon Z9 haalt hiermee bijvoorbeeld sluitertijden van 1/32.000 van een seconde. Dat zou met een mechanische sluiter nooit lukken. Maar bij een snelle sluitertijd als 1/1000 van een seconde kun je dus ook met een elektronische sluiter niet goed flitsen. Rolling shutting heeft een vergelijkbaar effect op de foto als een mechanische sluiter. Er kunnen immers sluitertijden gekozen worden waarbij niet alle delen van de sensor tegelijkertijd zijn ingeschakeld. Ook hier zullen flitsopnamen dan hinder van kunnen ondervinden.

Komen we terug op de Nikon Z9, dan is daar de Max Flash Sync Speed 1/200 van, lager als bijvoorbeeld de Nikon D4s die een dikke tien jaar ouder is maar gebruik maakt van een mechanische sluiter en daardoor over een Max Flash Sync Speed van 1/250 beschikt. Sta er niet van te kijken wanneer hedendaagse camera’s met een elektronische sluiter Max Flash Sync Speed van slechts 1/60 hebben. De Nikon Z9 is op dit moment het paradepaardje van Nikon. De body alleen kost momenteel €6.000. Die heeft in zowat alles de hoogste specificaties. Dat zegt denk ik wel genoeg als het gaat om de hoogst haalbare sluitertijden voor flitsers met elektronische sluiters op dit moment. 

Skewing

Zonder flitser kun je dus wel opnames maken met een sluitertijd van 1/32000ste van een seconde. Razendsnel,  maar toch zul je af en toe merken dat opnames gemaakt met deze snelheid niet zo worden als dat je graag zou zien.

Wat is het geval? Wanneer een foto wordt gemaakt, wordt de eerste rij ingeschakeld, daarvan begint de belichtingstijd te lopen, daarna gaat de tweede rij aan waarvan de belichtingstijd gaat lopen, etc. Stel dat een sensor van 6000 x 4000 wordt gebruikt. In dat geval vindt dit proces dan 4000 rijen, dus 4000 keer plaats. Omdat er tijd zit tussen het inschakelen van de rijen komt het voor dat, bij de hogere snelheden, de eerste rij al is uitgeschakeld voordat een latere rij ingeschakeld wordt.

Dit in- en uitschakelen van een rij gebeurt vanzelfsprekend erg snel, maar er is nu eenmaal tijd nodig voor de verrekening van de gegevens en het uitlezen van de gevonden waarden. Al met al betekent dit dat de belichting per pixelrij misschien heel hoog kan zijn (1/32.000 van een seconde) maar dat de totale tijd waarin de foto wordt genomen aanzienlijk langer kan duren.

De uitleessnelheid is een belangrijke factor voor de totale tijd die nodig is. De uitleessnelheid van een standaard CMOS sensor ligt rond de 0,1 seconde. En binnen 0,1 seconde kan er veel gebeuren. Toch zal de foto geen bewegingsstrepen laten zien. De belichtingstijd per rij pixels is daarvoor immers veel te kort. Maar er kan wel vervorming optreden.

Stel je voor dat we een pingpong balletje fotograferen die van rechts naar links wordt gespeeld. We willen deze bevroren in de lucht fotograferen. Omdat buiten wordt gespeeld kan dat gemakkelijk. Er is geen flitslicht nodig en we kunnen kiezen voor een sluitertijd van 1/20.000 van een seconde. Op de foto zien we inderdaad het pingpong balletje. Hij hangt perfect stil in de lucht. Maar het balletje blijkt niet rond te zijn, hij heeft een ovale vorm gekregen. Dit is eenvoudig verklaarbaar: tijdens het in- en uitschakelen van de rijen heeft het balletje zich verplaatst. Omdat de rijen zich in verticale richting bevinden heeft de horizontale beweging van het balletje effect gekregen op de vorm van de bal.

Maar als een vogel naar beneden duikt om een visje te vangen in het water, dan zul je deze vervorming waarschijnlijk niet zien. Dit omdat de snelheid van de vogel, diens grootte en de afstand tot de camera er voor zullen zorgen dat de vogel niet veel verder is gekomen binnen de tijd die benodigd was om te foto te maken. En omdat dit effect alleen optreedt bij horizontale bewegingen door de wijze waarop de rijen worden in- en uitgeschakeld, zien we dit al helemaal niet.

Skewing treedt dus niet altijd op en verschillende factoren bepalen de sterkte waarin het wel voor kan komen.

Flikkering

Een elektronische sluiter kan ook nog een ander mogelijk onverwachts verschijnsel laten zien: lichtbalken alsof het licht door luxaflex is gekomen. De reden hiervan is dat lichtbronnen die flikkeren (zoals kunstlicht) door hun frequentie er soms voor kunnen zorgen dat bepaalde rijen die worden ingeschakeld net wat meer licht ontvangen dan andere rijen.

Dit fenomeen treedt bij mechanische sluiters niet op. Hierdoor zien we dat we met het vervangen van mechanische sluiters door elektronische sluiters weliswaar bepaalde tekortkomingen van mechanische sluiters oplossen, maar ook nieuwe tekortkomingen introduceren. Tekortkomingen die vooral bij snellere sluitertijden optreden. 

Problemen voorkomen

De problemen met een elektronische sluiter zoals hierboven genoemd (skewing en flikkering) ontstaan wanneer een sensor niet snel genoeg uitleesbaar is. De uitleessnelheid is immers een belangrijke factor bij deze verschijnselen. Wanneer een camera over een goede stacked CMOS sensor beschikt, dan zal deze veel minder van dit soort problemen laten zien. Dit soort sensoren kent immers veel hogere uitleessnelheden en presteert daarom veel beter onder deze omstandigheden dan de wat oudere CMOS sensoren.

Terwijl een uitleessnelheid van 0,1 seconde voor de oudere CMOS sensoren als normaal wordt beschouwd, ligt die voor de stacked CMOS sensor aanzienlijk hoger. Denk daarbij aan waarden net onder de 1/300 van een seconde. Dat is dus een flink verschil!

We zijn er nog niet

De elektronische sluiter is nog niet perfect. Het zou ideaal zijn wanneer de sensor in een gewone camera heel snel met global shutting in en uit zou kunnen worden geschakeld zonder verdere nadelen, maar zo ver is het dus nog niet.

Wel kun je al merken dat de elektronische sluiter zijn opmars maakt. De Nikon Z9 heeft alleen nog een elektronische sluiter en is daarmee zeker niet de eerste camera. Canon en Sony hadden al dergelijke camera’s op de markt gebracht. Met de snellere stacked CMOS sensor boet je met dit soort camera’s nauwelijks in op de mogelijkheden van een mechanische sluiter onder normale omstandigheden. Voor bijzondere foto's kan de elektronische sluiter nog wel een handicap opleveren al zijn er soms work-arounds te bedenken voor de tekortkomingen. Ideaal is het dus nog niet, maar die kant gaat het wel op!