Steeds meer fotografen gebruiken AI om hun foto's te laten beoordelen. Ze vragen AI om feedback. Maar hoewel het kan analyseren, kan het dit wel beoordelen?
AI als fotocriticus
Vraag een taalmodel zoals ChatGPT om een foto te beoordelen en binnen enkele seconden volgt een uitgebreide analyse. Er wordt iets gezegd over de compositie, de belichting, het kleurgebruik, de sfeer en zelfs over de emotionele impact van het beeld. De reacties zijn meestal vriendelijk, positief geformuleerd en overtuigend geschreven.
Maar juist daarin schuilt een valkuil. Een taalmodel als ChatGPT is ontworpen om natuurlijke taal te produceren. Het schrijft alsof iemand met kennis van zaken een foto bespreekt. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat de gegeven beoordeling ook daadwerkelijk voortkomt uit begrip van de foto. Dat is echter niet het geval.
Wat AI kan
AI feedback levert vaak bruikbare technische feedback op, maar er is een keerzijde. Een moderne AI kan verrassend veel objectieve eigenschappen van een foto analyseren. Denk bijvoorbeeld aan scherpte, belichting, kleurgebruik of ruis. Het kan ook heel goed bekende compositieregels herkennen.
Dit zijn allemaal eigenschappen die meetbaar zijn of waarvan duidelijke patronen bestaan. Wanneer AI constateert dat hooglichten tegen overbelichting aan zitten of dat schaduwen dichtlopen, is dat een feitelijke observatie. Fotografeer je in RAW, dan kan zo'n opmerking zelfs direct leiden tot een praktische verbetering tijdens de nabewerking.
Ook kan AI herkennen dat een compositie aansluit bij bekende fotografische conventies, zoals de regel van derden of het gebruik van leidende lijnen. Dat kan het omdat het achterliggende model daar miljoenen voorbeelden van heeft gezien. Daardoor is het goed geworden in het herkennen van dergelijke patronen. Voor technische feedback kan AI daarom een waardevolle assistent zijn.
Wat AI niet kan
De problemen beginnen zodra AI uitspraken denkt te moeten doen over de betekenis van een foto. Ik kreeg een poosje geleden van een fotografiestudent terug dat AI over zijn foto dit had gezegd: "Deze foto laat vooral zien hoe het voelt om muziek te maken." Eerder had ik al zaken van anderen van soortgelijke strekking teruggekregen zoals "Het beeld straalt verbondenheid en kwetsbaarheid uit." Dat klonk allemaal erg overtuigend. Maar waarop zijn dit soort uitspraken gebaseerd?
AI kan niet terugvallen op ervaring, op gevoel of op begrip. Een taalmodel ervaart geen ontroering, geen spanning of schoonheid. Het kent geen persoonlijke herinneringen en heeft geen esthetisch bewustzijn. Het herkent uitsluitend patronen in taal en beeld en combineert die tot een antwoord dat statistisch waarschijnlijk is.
Dat maakt zulke uitspraken niet per definitie onjuist. Ze kunnen heel raak zijn. Maar ze zijn geen interpretatie vanuit ervaring. Ze zijn een voorspelling van wat mensen in vergelijkbare situaties vaak zeggen. En dat is een wezenlijk verschil.
Kunst vangen
Fotografie bestaat uit veel meer dan techniek alleen. Een technisch perfecte foto is niet automatisch een goede foto. Omgekeerd kan een beeld dat bewust afwijkt van alle fotografische conventies juist bijzonder krachtig zijn.
Artistieke waardering ontstaat vaak door de uitzonderingen. Want waarom raakt een bepaalde foto iemand wel en een andere niet? Waarom wordt een beeld iconisch terwijl een technisch betere opname wordt vergeten? Waarom kiest een fotograaf bewust voor bewegingsonscherpte, harde contrasten of een scheve horizon?
Op zulke vragen bestaat meestal geen objectief juist antwoord. Ze vragen om interpretatie, ervaring, culturele context en soms ook om een stevige discussie tussen fotografen. Juist die discussie ontbreekt bij AI.
Het gemiddelde
Een taalmodel is getraind op enorme hoeveelheden bestaande informatie. Daardoor kent het vooral de patronen die vaak voorkomen. En dat heeft een belangrijk gevolg. AI zal een foto hierdoor meestal beoordelen vanuit wat gebruikelijk is.
Een horizon die niet recht staat zal snel als verbeterpunt worden gezien. Een afwijkende compositie wordt eerder besproken dan een klassieke. Een extreem laag contrast of een ongebruikelijke uitsnede zal eerder aanleiding zijn voor een advies dan voor een waardering. Maar juist in die afwijkingen ontstaat vaak originaliteit.
Veel bekende fotografen zijn beroemd geworden omdat ze bewust afweken van de geldende regels. Een hulpmiddel dat vooral het gemiddelde kent, zal die keuzes niet altijd herkennen als een artistieke beslissing.
AI als assistent
Dat betekent niet dat AI geen plaats heeft binnen de fotografie. Integendeel! Voor technische analyse, het signaleren van mogelijke verbeterpunten of het uitleggen van fotografische technieken is AI een uitstekend hulpmiddel. Het kan bovendien helpen om kritisch naar het eigen werk te kijken en nieuwe ideeën op te doen.
Maar de uiteindelijke beoordeling van een foto blijft toch echt mensenwerk. Niet omdat mensen altijd gelijk hebben, maar omdat fotografie meer is dan een optelsom van meetbare eigenschappen. Een goede foto wordt niet alleen bepaald door scherpte, belichting of compositie. Ook originaliteit, intentie, context en persoonlijke interpretatie spelen een rol. En dat zijn aspecten die zich niet laten meten.
De juiste vraag
Misschien is de meest waardevolle vraag daarom niet wat AI vindt van een foto, maar waarom je het wel of niet eens bent met de analyse van AI. Op dat moment verandert AI van beoordelaar in aangever. En juist daar ligt zijn grootste kracht.