Fotografen spelen dikwijls met contrast in hun foto’s. Contrast werkt mee aan hoe de foto ervaren wordt. Maar wat is contrast nu eigenlijk precies en hoe kun je dit gebruiken?
Foto’s met een hoog contrast worden dramatischer en meer intens ervaren waardoor ze meer kracht uitstralen als foto’s met een laag contrast. Toch worden foto's met een laag contrast regelmatig gemaakt en dat niet zonder reden!
Helderheidscontrast
Contrast in een foto is niets anders als het verschil in helderheid en kleur tussen de verschillende elementen in het beeld. Laten we vooralsnog even alleen kijken naar het aspect helderheid. Het ‘helderheidscontrast’ dus.
In afb 1 zien we witte en zwarte vlakken. Er zijn in deze afbeelding dus alleen witte en zwarte pixels aanwezig. We zien op deze afbeelding hierdoor heel gemakkelijk waar de zwarte en witte vlakken zich bevinden. De rand tussen beide is heel goed te zien en we weten meteen wat bij een zwarte vlak en wat bij een witte vlak hoort. De verschillen tussen wit en zwart zijn zo groot dat daar geen twijfel over kan bestaan.
Omdat het verschil tussen de lichte en donkere punten zo groot is, spreken we over een ‘hoog contrast’. Dit zou gelezen kunnen worden als “Er bestaat een heel groot verschil tussen de helderheden van de aanwezige pixels”.
Als we daarentegen naar afb 2 kijken, dan zien we een afbeelding waarin allerlei soorten grijs zijn verwerkt. We zien onderscheid tussen de kromme balken omdat het grijs van de ene balk lichter of donkerder is als die van de balk daarnaast. Maar het verschil in helderheid tussen de naast elkaar gelegen balken is niet zo groot als tussen het wit en zwart van afb 1. Daarom spreken we hier van een lager contrast.
In afb 3 zien we geen balken meer. Dit komt omdat hier in helderheid zo’n grote variëteit aan grijze pixels is opgenomen dat ze onderling nog maar nauwelijks van elkaar verschillen. We zien dus geen verschil tussen de naast elkaar liggende pixels en op die manier lijkt de afbeelding geleidelijk te verlopen. Er zijn immers geen ‘sprongen’ in helderheid meer te bespeuren die zich zouden kunnen uiten in zichtbare balken.
Hoe lager het helderheidscontrast, hoe kleiner de afstand is tussen het verschil in helderheid van de pixels. Hoe hoger het helderheidscontrast, hoe groter deze afstand is. Afbeelding 3 heeft daarom een heel laag contrast.
Kleurencontrast
In hooflijnen werkt kleurencontrast hetzelfde als helderheidscontrast. We gaan verschillen zien tussen punten wanneer ze voldoende van elkaar afwijken. Of dit nu door helderheid ontstaat of door kleur.
Daarom zal een lichtgele balk heel goed te zien zijn naast een donkerblauwe balk zoals in afb 4. Maar lijken de kleuren meer op elkaar, dan zijn ze minder goed te onderscheiden en neemt het kleurencontrast dus af.
Kleuren die tegenover elkaar liggen op de kleurencirkel zoals geel en blauw zorgen voor een sterk visueel contrast. Maar de kleurverzadiging speelt hierbij eveneens een rol. Een felle kleur zal sterk contrasterend werken op een gedempte kleur.
Omdat in veel foto’s kleur en helderheid zijn verwerkt, werken kleurencontrast en helderheidscontrast samen aan de totstandkoming van de uiteindelijke contrastbeleving.
Toonbereik
Laten we even terugkeren naar contrast dat ontstaat door helderheid. Een foto kan witte punten bevatten en zwarte. Het aantal grijze punten daar tussen van verschillende helderheden bepaalt het contrast. Hoe meer ‘tussenliggende waarden’ er zijn, hoe lager het contrast.
Stel we hebben de range van wit naar zwart verdeeld in witte, licht grijze, donkergrijze en zwarte pixels. We hebben dan vier helderheden gedefinieerd. Maar wat nu als een foto niet begint met wit en ook niet te eindigt met zwart? De starthelderheid zou een zekere grijstint kunnen zijn en de eindhelderheid ook. Maar we houden de verdeling hetzelfde: we hebben nog steeds vier helderheden.
In dat geval gaat het van grijs, naar donkerder grijs, naar nog donkerder grijs, naar nog donkerder grijs. Nog steeds vier helderheden dus maar de afstand (het verschil) tussen die helderheden is hierdoor wel kleiner geworden. Ze komen dichter bij elkaar in de buurt qua helderheid.
Het verschil tussen de grootste helderheid en de laagste helderheid wordt hierdoor kleiner. Dit wordt het toonbereik genoemd. Als het toonbereik (ook wel dynamisch bereik genoemd) groot is (van wit tot zwart bijvoorbeeld) dan is het verschil tussen hetzelfde aantal helderheden groter als dat van een foto met een kleiner toonbereik en daarmee zeg je dat het niet alleen gaat om het aantal helderheden in een foto maar ook om de onderlinge afstand daarvan. Toonbereik en aantal helderheden heeft daarom alles met contrast te maken.
In afb 5 zien we dit alles nu samen. Rij 1 heeft een groot toonbereik en laag contrast, rij 2 een groot toonbereik en een hoog contrast. Rij 3 en 4 hebben alle twee een klein toonbereik waarbij rij 3 over weinig (een laag) contrast beschikt, rij 4 over veel (een hoger) contrast.
Jaren twintig
Veel foto's uit de jaren twintig (1920) hebben een hoog contrast en vaak een breed toonbereik. Dat komt door een combinatie van vooral technische maar ook een aantal artistieke factoren uit die tijd. Het werd bijvoorbeeld als fraai beschouwd en men deed dan ook z’n best om vaak extra veel contrast in foto’s te krijgen door hard licht te gebruiken.
Maar men werkte met zwart-wit films en zwart-witbeelden zijn nu eenmaal sterk afhankelijk van contrast om vormen, diepte en emotie over te kunnen brengen. Daarbij kwam dat de filmtypes uit die tijd (zoals orthochromatische en later panchromatische film) een hoge gevoeligheid hadden voor licht en schaduw waardoor ze diep zwart en heel helder wit registreerden. Het brede toonbereik is dus ook zeker daaraan te wijten. Maar heel veel verschil in helderheid zagen deze films weer niet. Vandaar het hogere contrast.
Dit is zo karakteristiek voor foto’s uit die tijd dat we ze snel herkennen en als je foto’s uit die tijd wilt namaken (zie afb 6) dan moet je wel met een breed toonbereik en hoog contrast werken. Anders wordt het niet erg geloofwaardig.
Nu
Tegenwoordig kiezen beeldmakers regelmatig voor een sterk contrast en een smaller toonbereik. Een laag contrast geeft zachtere en dromerige uitstralingen (zie afb 7) en je ziet dit dan ook veel terug in lifestyle- en bruilofsfotografie.
Omdat moderne camera’s over een groot dynamisch bereik beschikken kunnen ze veel detail vastleggen in bijvoorbeeld schaduwen en highlites. Door het contrast te verlagen kunnen de details in deze uitersten beter worden behouden.
Dat wil niet zeggen dat een hoog contrast niet meer wordt gebruikt. In straatfotografie, fashion- en zwart-witfotografie wordt het nog steeds veel gebruikt om texturen beter tot hun recht te laten komen of emotie te benadrukken. Ook in reclamefotografie werkt men vaak met sterke contrasten omdat dit mee kan werken de aandacht op iets te vestigen.