De vraag beantwoorden wat fine art photography inhoudt, begint met wat kunst is. En die vraag houdt zowel kunstenaars als filosofen al eeuwenlang bezig. Maar laten we het toch maar proberen, al lukt het niet goed.
De vraag is zo gesteld
Menig fotografiestudent heeft mij tijdens zijn of haar opleiding gevraagd of ik kan toelichten wat nu wel en wat nu niet tot Fine Art Photography gerekend zou mogen en moeten worden. We hebben over fine art wel iets geschreven, maar dat volstaat niet voor deze vraag. Het gaat er om Fine Art Photography te kunnen onderscheiden van andere soorten fotografie. En die vraag komt niet uit de lucht vallen. Immers, het is deze stijl van fotografie die in kunstgaleries komt te hangen, waar tentoonstellingen omheen worden gebouwd en waar, in sommige gevallen, veel geld voor wordt geboden.
Hoewel de vraag logisch is en snel gesteld kan worden, is het antwoord erop best complex. Want waarom wordt het werk van de een wel, en van de ander niet als kunst beschouwd? Juist omdat dit moeilijk te beantwoorden is, proberen we een aantal criteria te zoeken die samen tot een definitie voor Fine Art Photography zouden mogen leiden. Deze beschrijving is dan zeker niet alomvattend of compleet te noemen, maar in ieder geval werkbaar.
De op te stellen definitie kun je echter pas goed gebruiken wanneer je begrijpt waarom hij op deze wijze is samengesteld. En nu net dat zullen we proberen in dit artikel te verhelderen.
Fotografie is (geen) kunst
Vlak na het ontdekken van de fotografie werd de fotografie vooral als een technisch vak beschouwd. Van kunst zou geen sprake zijn. Je hoefde er niet creatief voor te zijn of zelfs maar vaardig voor te zijn.
Een schilderij of een beeld maken, dat wat pas een kunst. En als het uniek in zijn soort was, dan was dat kunst met een hoofdletter K. Maar een foto? Pfoe. En vaak moeten we ook nu nog dergelijke beweringen gelijk geven als daarmee de vele foto’s op internet mee worden aangeduid die daar als selfie, vakantiefoto of als kiekje van de hond op zijn geplaatst. Niets mis mee, maar kunst zullen we het niet kunnen noemen.
Overigens gebruiken we het woord kunst op twee manieren. “Het is een kunst dat te maken”, waarmee we bedoelen dat het moeilijk is om te maken, en “Dat is echte kunst”, waarmee we een werk tot kunstwerk benoemen. In dit artikel bedoelen we met kunst deze laatste betekenis.
Er bestaan nu, in tegenstelling tot vroeger, fotogaleries en zijn er foto’s die als kunstwerken worden verkocht. Blijkbaar erkennen we in dit tijdperk bepaalde fotografische werken wel als kunst en kan fotografie vandaag de dag dus ook als kunstvorm of als uiting van kunst worden gekenmerkt. Maar dit gaat niet voor alle foto's op. De grote vraag is daarom, wat maakt de ene foto tot een kunstobject en de andere niet?
Fine Art Photography criteria
We kunnen beginnen criteria vast te leggen waaruit zou kunnen blijken dat een foto niet tot kunst gerekend mag worden. Dat is waarschijnlijk gemakkelijker dan aangeven wat het wel is. Bijvoorbeeld omdat de foto gemaakt is om een commerciële verkondiging mee te kunnen ondersteunen. Vanuit deze definitie kan productfotografie, reclamefotografie en modefotografie dus niet tot kunst gerekend worden.
Daar kunnen we aan toevoegen dat een foto gemaakt om een tekst zoals een artikel te ondersteunen, ook geen kunst is. Dus vallen ook journalistieke fotografie en bijvoorbeeld editorials buiten de boot.
Fine Art Photography bestaat blijkbaar uit foto’s die voor zichzelf spreken en niet gemaakt zijn om voor iets anders te spreken zoals een commercieel doeleinde na te streven. Maar de eerste de beste selfie of foto van Borus de hond zou hier dan ook nog onder kunnen vallen. We moeten dus dieper graven.
Wat Fine Art Photography wel is
Wanneer kunst wordt gemaakt dan zal de kunstenaar bewust iets maken dat betekenis heeft. Het kunstwerk heeft daarmee een communicatieve taak. Toen Picasso zijn Guernica schilderde in 1937, deed hij dat om de verschikkingen van de oorlog mee uit te drukken. Guernica is daarmee een boodschap geworden. Een selfie heeft dit niet, de opname wordt ten eerste niet erg bewust gemaakt (diafragma, sluitertijd, compositie, etc.) en heeft ook niet een dergelijke boodschap. Er wordt immers niet bewust een mening of bijvoorbeeld een emotie mee gecommuniceerd.
Als we dit leggen op Fine Art Photography, dan zijn dit foto’s die dus in ieder geval een mening, intentie of emotie communiceren door bewust te kiezen voor een aantal zaken zodat dit zo goed mogelijk wordt gedaan terwijl de uitsluitende criteria zoals niet een commercieel doel nastreven of geen ondersteuning aan een tekst bieden, blijven staan.
Wat we terug kunnen vinden in alle kunstuitingen, of dit nu beeldhouwkunst, schilderkunst of fotografie is, is dat het deze zaken inderdaad met elkaar gemeen heeft. Daarnaast heeft het nog iets met elkaar gemeen. En dat heeft te maken met authenticiteit.
Authenticiteit
Als we het over authenticiteit hebben, dan spreken we feitelijk over onvervalst en waarachtig. In kunstkringen wordt authenticiteit daarom vertaald naar origineel. Heb je een authentiek kunstwerk gemaakt, dan heb je iets dat nog niet eerder op deze manier is gemaakt.
Kunst is vanuit deze optiek geen kopie, het is het “onvervalste origineel”. En Fine Art Photography is daarmee een originele foto geworden waarmee bewust een bepaalde mening of emotie wordt gecommuniceerd. Een foto die op zichzelf staat en dus niet bedoeld is om ondersteunend te zijn aan een commercieel doel of een ander doel.
Juist omdat de foto een product op zichzelf is, en dus niet hoort bij een commercieel doel of dient ter ondersteuning van bijvoorbeeld een tekst, kunnen we spreken van een autonoom werk. We kunnen onze definitie daarom ook verkorten door te stellen dat Fine Art Photography een autonome originele foto is waarmee bewust een bepaalde mening of emotie wordt gecommuniceerd.
Zelfexpressie
Er zijn kunstkenners die stellen dat kunst altijd iets te maken moet hebben met zelfexpressie. Kunst zou dus iets moeten zijn waarbij iemand zijn of haar gevoelens, gedachten, emoties en/of ideeën uitdrukt of ze er door ervaart. De kijker naar de kunst wordt niet gedwongen er een bepaalde mening op na te houden. Onze definitie sluit dit niet uit. In tegendeel, het omvat dit door te stellen dat hiermee niet alleen een bepaalde mening of emotie wordt gecommuniceerd maar ook wordt opgeroepen. We kunnen daarom ook stellen dat Fine Art Photography een autonome originele foto is waarmee bewust zelfreflectie wordt gecommuniceerd en/of opgeroepen. We zijn dus eindelijk tot een definitie gekomen!
Wanneer is het geld waard?
Als iemand een kunstvoorwerp koopt, dan spelen daar vaak twee factoren een rol in. Je vindt wat van het werk (je vindt het bijvoorbeeld mooi, of goed passend bij het interieur) en/of je gelooft in het werk als investering. Je meent dat het meer waard zou kunnen gaan worden.
Het is dus niet per se waar dat goede Fine Art Photography veel geld op zou moeten kunnen leveren. Het bedrag dat voor een werk betaald wordt is dan ook meestal geen indicator voor de kwaliteit, authenticiteit of engerlei ander kenmerk van het werk. In sommige perioden blijkt een bepaalde stijl van fotografie daardoor veel meer op te leveren dan in een andere periode. We hebben bijvoorbeeld gezien dat er een tijdelijke opleving is geweest van Amerikaanse industriële fotografie uit de jaren dertig en straatbeeld fotografie uit de jaren zestig.
Plat gezegd, "Het is maar wat de gek er voor geeft". En de "gek" geeft er meer voor wanneer het hem aanspreekt en hij het vertrouwen heeft dat het geld wat er in gestoken het liefst meer waard wordt, maar in ieder geval niet in waarde zal dalen.
Het is daarom niet voor niets dat Fine Art Photographers zich vaak commercieel laten vertegenwoordigen door een agent of een galerie. Deze tussenpersonen weten vaak meer gebruik te maken van de grillen van het koopgedrag dan de fotografen zelf. Daarnaast beschikken ze over betere instrumenten het werk ten toon te stellen aan de juiste doelgroep en ze te overtuigen van zowel de esthetische als blijvende commerciële waarde.
Samenvatting
Fine Art Photography kan gedefinieerd worden als een autonome originele foto waarmee bewust zelfreflectie wordt gecommuniceerd en/of wordt opgeroepen. Maar deze definitie moet wel goed begrepen worden om hem toe te kunnen passen.
Bij Fine Art Photography gaat in ieder geval niet op dat het bedrag dat ervoor betaald wordt iets hoeft te zeggen over bijvoorbeeld de kwaliteit of de authenticiteit. De verkoop van Fine Art Photography is wat dat betreft te grillig en onvoorspelbaar.
We weten wel heel goed wat Fine Art Photography niet is. Het is geen werk dat bedoeld is als ondersteuning om iets te verkopen of iets nader uit te leggen. Daarom zal reclamefotografie of een foto naast een artikel niet snel kunst genoemd worden. Dat wil echter niet zeggen dat dit geen goede foto’s zijn. Ze behoren alleen niet toe aan de Fine Art Photography.