Zijn ND-filters (grijsfilters) echt niet meer van deze tijd? Dat zouden wij toch niet zo snel willen stellen. Lees dit artikel en je begrijpt waarom!

Neutral Density

Het ND van een ND-filter staat voor ‘Neutral Density’ en betekent letterlijk iets als ‘neutrale dichtheid’. Het neutrale deel slaat op de kleur. Een ND-filter verandert namelijk niet de kleur van een foto. Daarvoor gebruik je een kleurenfilter.

Met dichtheid wordt hier verduistering bedoeld, het gaat daarbij om de dichtheid van de grijze stof in de ND-filter. Een ND-filter ‘verduistert’ de opname doordat het neutrale grijs in het glas (of het plastic) van de ND-filter een deel van het licht tegenhoudt. Wat je daaraan hebt, gaan we hieronder nader toelichten.

Zonnebril dragen

Je draagt een zonnebril om het sterke licht van de zon te verminderen. Een ND-filter doet in principe hetzelfde: het vermindert de hoeveelheid licht die op de sensor terechtkomt. Dat doe je natuurlijk ook door het diafragma kleiner te maken, de ISO-waarde te laten dalen of door de sluitertijd te verkorten, maar wanneer je bijvoorbeeld het diafragma kleiner maakt, dan heeft dat gevolgen: de scherptediepte zal hierdoor toenemen. Verkorten we de sluitertijd, dan kunnen we op een gegeven moment geen bewegingsstrepen meer vastleggen en de ISO-waarde kan niet lager dan laag worden ingesteld. Dit kent dus beperkingen en/of consequenties.

Kortom, een ND-filter kan uitkomst bieden in die situaties waarin het verder aanpassen van de elementen in de belichtingsdriehoek onwenselijk is. We plaatsen dan een soort neutrale zonnebril voor de lens om het teveel aan licht tegen te kunnen houden.

Een toepassing

In afb 1 zien we een opname die ik in Italië maakte. Ik had de laagste ISO-waarde van mijn camera gekozen om zoveel mogelijk ruis te voorkomen. Ik kreeg veel scherptediepte in de opname omdat ik een klein diafragma koos. Er was veel licht en daardoor moest ik de camera wel instellen op een korte sluitertijd. Het water van de fontein bevroor daardoor op de foto.

Een effect als in afb 2 kon ik niet bereiken door domweg de sluitertijd te wijzigen. De foto zou dan immers overbelicht raken. Maar door een ND-filter te gebruiken leek het voor mijn camera alsof het buiten donkerder was geworden en moest ik de sluitertijd wel verlengen om de opname voldoende belicht te krijgen. Hierdoor ontstaan de bewegingsstrepen veroorzaakt door het water in de opname.

Op die manier kunnen we verschillen bereiken. Kijk maar eens naar afb 3 waarin het deel A natuurlijk met een korte sluitertijd is gefotografeerd en deel B met een lange.

Belichtingsmeters

Omdat de interne lichtmeter van de camera het licht meet dat op de sensor valt, en er door het gebruik van een ND-filter domweg minder licht op de sensor terechtkomt, zal de interne lichtmeter de juiste gegevens doorgeven voor een goede belichting.

Het verhaal dat de ronde gaat dat de interne belichtingsmeter niet gebruikt kan worden wanneer een ND-filter wordt gebruikt, is dus onjuist. Die blijft het prima doen en daardoor blijven standen zoals de P-, S- en A-modus gewoon goed werken.

Maar wat als je een externe lichtmeter gebruikt? In dat geval moet je rekening houden met het effect dat het ND-filter heeft op het licht. De externe lichtmeter meet immers het licht zonder ND-filter en de verkregen waarden moet je daarop aanpassen.

Het verschil tussen 1/500 en 1/250 van een seconde in sluitertijd wordt één stop genoemd. Een stop is ook het verschil tussen aangrenzende diafragma waarden en tussen aangrenzende ISO-waarden. Maar in dit voorbeeld gaan we alleen kijken naar het verschil in sluitertijd.

Stel nu dat de externe lichtmeter de volgende gegevens oplevert: 1/500 en f/8 bij ISO 200. Als we nu een ND-filter 2 gaan gebruiken en we willen de sluitertijd hierop aanpassen, dan zullen we die met 1 stop moeten veranderen. Die wordt dan dus 1/250. Een ND-filter 2 vermindert de lichtdoorlating namelijk met één stop.

Gebruiken we nu twee ND-filters van 2, we krijgen hierdoor dus ND4, dan hebben we een lichtvermindering van twee stops (twee keer zoveel immers als die van ND2). En bij ND8 een lichtvermindering van drie stops.

Half gebruiken

Soms heb je van die opnames waarbij het licht ongunstig uitpakt. De lucht is heel licht en de voorgrond is in verhouding veel donkerder. Iets wat je vaker bij landschapsfoto’s tegenkomt. Zie afb 4. Als we meer licht toelaten, dan wordt de voorgrond goed belicht, maar de lucht overbelicht, wordt de lucht goed belicht, dan wordt de voorgrond onderbelicht. Dit zijn dus geen goede opties.

Door de ND-filter half voor de lens te schuiven, kunnen we de ‘zonnebril’ voor het luchtdeel plaatsen, terwijl de voorgrond niet achter de zonnebril komt te liggen. We kunnen nu zoveel licht doorlaten dat de voorgrond goed wordt belicht zonder dat de lucht wordt overbelicht.

Maar daar kleeft wel een groot nadeel aan vast. We zien dit in afb 5 terug waar het heel duidelijk is waar het effect van de ND-filter begint en stopt. Maar ook dat kunnen we oplossen!

Gradual ND-filter

Een gradual (=geleidelijk verlopend) ND-filter, ook ND Grad Filter genoemd, verloopt langzaam van donkergrijs naar transparant. Een dergelijk filter is dus aan een kant donker en aan de andere kant transparant. Dit soort ND-filters zijn speciaal gemaakt om het hierboven genoemde probleem te voorkomen. Er ontstaat hierdoor immers een langzaam verlopende ‘verduistering’ en geen abrupte. Hierdoor ontstaat een opname als afb 6.

Omdat je de verduistering wel op de juiste plek wilt laten overgaan, zijn deze gradual ND-filters vaak langwerpig en te plaatsen in een soort raamwerkje waarin je het filter kunt verschuiven naar de juiste plek.

En Photoshop dan?

Nu zou je kunnen denken dat je met Photoshop hetzelfde zou kunnen doen. De helft gewoon wat donkerder of lichter maken. Je kunt het daarmee inderdaad wel benaderen, maar toch niet helemaal hetzelfde mee bereiken. Dit komt omdat in een foto die sterk overbelichte of onderbelichte delen heeft, informatie ontbreekt. Dit ontstaat door clipping.

Laten we daarvoor even kijken naar afb 7. Deze foto is gemaakt door een ND-filter 90 graden gedraaid voor de lens te houden. In het rechterdeel zien we de voorgrond goed belicht, maar de lucht is duidelijk overbelicht. De wolken die zich daarin bevinden (en die we wel in het linkerdeel zien) zijn niet meer terug te halen uit de foto, hoe donker we die ook maken. De informatie bevindt zich daarvoor domweg niet in de foto. Andersom geldt dit ook voor ontbrekende informatie in het donkere deel binnen de linkerzijde van de foto. Het lichter maken hiervan brengt niet alle fijne details terug.

Zou een ND-filter op de juiste manier zijn gebruikt, dan krijgen zowel de lichte delen als de donkere delen van de foto de juiste belichting en behouden we daar dus wel alle details. Kortom, Photoshop is misschien geweldig, maar niet altijd zaligmakend. Soms moet je terugvallen op de oude vertrouwde technieken die ook al bestonden voor het digitale tijdperk!

Neutral Density nummers

Het is goed om te weten dat ND-filters van nummers worden voorzien. ND 0 betekent dat het niet verduistert. We spreken hier dus over een transparant glazen plaatje. ND 1 is een heel klein beetje verduistering, ND 8 heel veel. Dus, hoe hoger het getal, hoe meer verduistering het oplevert. Het getal zegt iets over de ‘verdichting’.

ND-filters kun je overigens goed combineren. Beschik je over een ND 2 en een ND 4 filter, dan kun je ze samen voor de lens schuiven alsof je een ND 6 filter in gebruik hebt. Veel raamwerkjes voor ND-filters zijn daarom voorzien van meerdere gleuven.