Ooit werden kleurenfilters gebruikt om het licht aan te kunnen passen voor het gebruikte type film. Nu worden ze vooral gebruikt om een bepaalde sfeer aan foto’s mee te kunnen geven. Maar zijn ze eigenlijk nog wel nodig voor digitale camera’s?
Filters
Binnen de fotografie wordt een filter gebruikt om licht te filteren. Dat wil zeggen dat een filter bepaalde delen van het licht niet doorlaat. Vaak gaat het dan om bepaalde golflengtes (denk aan een UV-filter) maar het kan ook gaan om een bepaalt type licht (bijvoorbeeld bij polarisatiefilters).
Er bestaan glazen filters die voor objectieven worden geplaatst, maar ze zijn ook van plastic of zelfs in de vorm van een vloeistof in een soort glazen bakje gemaakt. Filters kunnen niet alleen voor objectieven worden geplaatst, ze kunnen ook op een lichtbron zoals een flitser worden gezet. Dan worden ze meestal een gel genoemd. Maar waar ze zich ook bevinden, het doel is om een deel van het licht tegen te houden en de rest door te laten zodat alleen het ‘restlicht’ op de sensor in de camera terechtkomt.
Werking kleurenfilters
Een kleurenfilter filtert het licht zodat alleen een bepaalde kleur overblijft. Een roodfilter filter houdt dus geen rood tegen, maar laat juist het rode deel van het licht door. De andere kleuren worden tegengehouden door absorptie.
Je kunt kleurenfilters niet gebruiken om kleuren mee te mengen. Je kunt dus niet een rood en een blauw filter achter elkaar plaatsen in de hoop dat je dan een andere kleur licht zou krijgen. Immers, het rode filter haalt alle kleuren uit het licht behalve rood en zal dus alleen het overgebleven rode licht aan het volgende filter (het blauwfilter) afleveren. Het blauwfilter zal van al het aangeleverde rode licht alleen het blauwe deel willen doorlaten. Omdat zich geen blauw licht in rood licht bevindt, komt er niets door het blauwe filter heen en houden we uiteindelijk geen licht over.
Maar zo werkt dat natuurlijk alleen in de perfecte wereld. In praktijk zal er immers altijd wel wat licht doorheen gaan. Geen filter houdt immers echt alles tegen behalve zijn eigen kleur. Bij kwalitatief goede filters zal er echter maar weinig overblijven aan licht als het eerst door een rood- en daarna door een blauwfilter zal gaan.
Kleurenfilters houden dus bepaalde golflengtes in het licht tegen wat resulteert in het doorlaten van een bepaalde kleur licht met wat restlicht.
Kleurenfilters voor zwart-wit films
Hoe gek het ook klinkt, soms gebruiken zwart-wit fotografen kleurenfilters voor het maken van zwart-wit opnames. Maar dan vooral als ze met films werken. Zwart-witfilms zijn namelijk niet altijd even gevoelig voor iedere kleur licht en zeker niet zoals onze onze ogen dat zijn. Wij ervaren geel bijvoorbeeld als lichter, rood als donkerder, al valt daar dezelfde hoeveelheid licht op. Dat verschil moet je oplossen wil je een beeld maken dat lijkt op hoe wij de situatie zouden ervaren. Maar sommige films reageren niet eens op bepaalde soorten licht terwijl wij die wel zien. Er is dus meer aan de hand!
Dit alles heeft te maken met hoe films werden en worden gemaakt. De eerste films waren alleen gevoelig voor blauw en ultra violet licht, niet voor rood licht. Daarom kunnen dit soort films goed in een donkere kamer waar rode lichten worden gebruikt, worden verwerkt. Maar deze films zijn natuurlijk niet heel gevoelig voor licht, ze gebruiken daar immers maar een klein deel van en dus mis je best veel op een foto. De orthochromatische film die daarna ontstond was een stuk beter omdat deze ook reageerde op geel en op groen licht. Ook deze films konden met rood licht worden verwerkt. Maar pas toen de panchromatische film werd ontwikkeld kwam de gevoeligheid van films meer overeen met de kleurgevoeligheid van de ogen van de mens. Maar ja, dit soort films waren weer lastiger te ontwikkelen omdat dit in volstrekte duisternis moest gebeuren. En dus kwamen er varianten die wel gevoelig waren voor het gehele gebied, maar minder voor rood.
Afin, films zijn dus niet altijd even gevoelig voor iedere kleur licht en kleurfilters kunnen de zwart-wit film fotografen daarom helpen om de tonen zoals wij die zien beter na te bootsen.
ND-filters
Een neutral denisty (ND) filter (ook grijsfilter genoemd), zoals een Neutral Density Graduated Filter wordt gebruikt om de lichtsterkte af te laten nemen. Een ND-filter is geen kleurenfilter omdat een ND-filter de kleur van het licht niet wijzigt. Een ND-filter bevat neutraal grijs en wordt alleen gebruikt om de lichtsterkte te verminderen. Een ND-filter mag men daarom niet verwarren met een kleurenfilter. Een kleurenfilter wijzigt de samenstelling van het licht, een ND-filter vermindert slechts de hoeveelheid licht.
Je kunt verschillende ND-filters achter elkaar plaatsen. Meerdere ND-filters versterken elkaar in de vermindering van het licht, maar tasten ook in combinatie de kleur van het licht natuurlijk niet aan.
Je kunt een kleurenfilter combineren met een ND-filter. De kleurenfilter zorgt ervoor dat slechts een deel van de golflengtes doorkomt, het ND-filter vermindert dat deel met een bepaalde hoeveelheid zonder de kleur van het licht verder aan te passen.
Afname licht
Het is echter niet zo logisch om een kleurenfilter te combineren met een ND-filter. Omdat kleurenfilters een deel van het licht sowieso al absorberen, neemt de lichtsterkte door het gebruik van een dergelijk filter toch al af.
Wordt gebruik gemaakt van de interne lichtmeter, dan is dat geen probleem voor de lichtmeting. De interne lichtmeter meet immers het licht dat in het objectief valt (en dus al door het kleurenfilter heen is gekomen). Er wordt in dat geval dus automatisch rekening gehouden met de vermindering van het licht.
Maar heb je de camera handmatig ingesteld en doe je er daarna een kleurenfilter op, dan zal de foto donkerder worden. De instellingen moeten op deze veranderde situatie worden aangepast. De afname van het licht door een filter wordt wel de filterfactor genoemd. Een filterfactor wordt vaak uitgedrukt in stops. Een twee stops filterfactor betekent dat je het diafragma, de sluitertijd of de ISO-waarde twee stops zult moeten wijzigen wil de belichting hetzelfde blijven.
Kleurenfilters voor digitale camera’s
Kleurenfilters werden vroeger vooral gebruikt om het licht aan te passen voor het type film dat werd gebruikt. Nu digitale sensoren in camera’s zijn ingebouwd lijken kleurenfilters overbodig geworden te zijn. Maar toch is dat niet helemaal waar.
Als wij ons in een huiskamer bevinden waarin geel kunstlicht aan is, dan herkennen onze hersenen deze lichtbron en zorgen ze ervoor dat dit licht wit lijkt. Daarom lijkt het licht binnen wit te zijn.
Maar een camera voert geen interpretatie uit en op de foto zie je dan ook duidelijk dat het licht geel betreft. Pas je de witbalans hierop aan dan wordt het licht wit vertoond en hiermee hebben we het probleem opgelost.
Maar als we in deze kamer iemand in een stoel met een flitser belichten, dan hebben we twee kleuren licht bij elkaar gekregen. Op de foto ziet dat er vreemd uit. De persoon in de stoel ziet er door het flitslicht bleek uit terwijl de rest van de kamer met geel licht gevuld is.
Plaatsen we nu de juiste kleurenfilter voor de flitser, dan flitsen we met dezelfde kleur licht als het kunstlicht. Namelijk met geel licht (licht met dezelfde kleurtemperatuur). Al het licht in de kamer is nu van dezelfde kleur geel. Passen we hier de witbalans op aan, dan ziet de hele foto er normaal uit. Als je hier meer over wilt weten, lees dan even dit artikel.
Kortom, kleurenfilters hebben wel degelijk zin, ook bij digitale camera’s, maar dan wel voor speciale situaties zoals deze waarin verschillende soorten licht door elkaar worden gebruikt.
Drie soorten
In hoofdlijnen zou je kunnen stellen dat er drie soorten kleurenfilters bestaan. Een van die soorten heeft nog steeds zin. Het effect van de andere twee kun je ook op andere manieren bewerkstelligen hoewel het soms een beter effect geeft om ook dan met kleurenfilters te werken.
Lichtbalansfilters
Een kleurenfilter die we gebruiken zoals hierboven bij een "Mixed Light Situation" kunnen we een lichtbalansfilter noemen. Lichtbalansfilters zorgen ervoor dat de verschillende lichtbronnen in een ruimte met elkaar in balans komen.
In praktijk veranderen ze de temperatuur van het licht van flitsers waardoor het licht van de flitsers blauwer of meer oranje wordt. Blauw voor TL-licht, oranje voor gloeilamplicht. Deze filters plaats je daarom als gels op de flitsers, niet op de camera. Je hebt ze nodig als je in situaties wilt fotograferen waarin zich verschillende soorten lichtbronnen bevinden van een andere kleurtemperatuur. Ook al werk je met een digitale camera. Nuttig dus, ook nog op dit moment!
Sfeerfilters
Je kunt kleurenfilters ook gebruiken om de sfeer van een foto aan te passen. Gebruik je een kleurenfilter die de kleur van het licht warmer (roder) maakt, dan zou je van een opwarmfilter kunnen spreken. Het licht lijkt dan wat meer op het licht dat het gouden uurtje oplevert.
Als er een opwarmfilter bestaat, is er vast ook wel zoiets als een koelfilter, en dat klopt! Met een koelfilter maak je de kleur van het licht wat koeler (blauwer). Ideaal om tijdens het gouden uurtje ‘normaal’ licht te krijgen of om een sfeer op te roepen die letterlijk koel aanvoelt.
Wanneer gebruik wordt gemaakt van een digitale camera kan het effect van deze sfeerfilters ook worden bereikt door een andere witbalans te kiezen. Schiet je in RAW dan kun je deze witbalans achteraf nog eenvoudig en zonder negatieve consequenties aanpassen in bijvoorbeeld Lightroom of Photoshop. De digitale fotograaf heeft dit soort filters dus niet meer per se nodig, het kan ook op een andere manier worden gerealiseerd.
Creatieve kleurenfilters
Dan hebben we ook nog kleurenfilters die ‘over de top’ gaan. Daarmee bedoelen we dat ze geen reële situatie nabootsten (niet zorgen voor een kleurcorrectie) maar meer extreme situaties creëren (kleuraanpassingen bewerkstelligen). De kleuren die dit soort filters veroorzaken zijn goed zichtbaar en maken (delen van) een foto bijvoorbeeld meer rood. Kijk maar eens naar deze voorbeelden.
Creatieve kleurenfilters zien we vooral in de vorm van gels voor flitsers terug. Ze worden gebruikt om een witte achtergrond rood te maken of om iemand aan een kant met geel en aan de andere kant met paars licht te belichten.
Er zijn ook kleurenfilters die uit verschillende kleuren bestaan zodat een deel van de foto bijvoorbeeld rood wordt en een ander deel blauw. Vaak verlopen deze kleuren geleidelijk in elkaar. Deze gradueel verlopende kleurenfilters bestaan ook van transparant naar een kleur. Die worden bijvoorbeeld gebruikt om de lucht boven een landschap te kleuren terwijl het landschap zelf ongemoeid gelaten wordt (zie de afbeelding boven dit artikel).
Creatieve kleurenfilters zijn vaak goedkoop omdat het slechts een stukje gekleurd glas is dat voor het objectief of de flitser wordt geplaatst. Je ziet de objectieffilters vooral in gebruik als een oranjefilter dat gradueel verloopt waarmee zonsondergangen worden gefotografeerd. Ook zie je nog wel eens een geelfilter in gebruik bij landschapsfotografen omdat ze daarmee hun foto’s soms een wat meer realistischer uiterlijk proberen te geven.
Fotografen die digitale camera’s gebruiken zullen niet zo vaak met creatieve kleurfilters voor op hun lens werken. De effecten van dit soort filters kunnen immers ook worden toegepast tijdens het bewerkingsproces en dat net ze sterk als je zelf wilt. Maar je kunt jezelf dit nabewerken dus besparen door wel met een dergelijk filter te werken.
Kleurenfilters op flitsers worden wel veel gebruikt. Bijvoorbeeld om een achtergrond kleur te geven. Dit ziet er vaak beter en realistischer uit dan dat je dat met Photoshop zou doen.