Kleurenfiltersets (gel sets)

Sommige flitsers worden met een zogenaamde kleurenfilterset (ook gels of gel sets genoemd) geleverd. Waarvoor zijn die eigenlijk bedoeld?

Verschillende kleuren licht

Een lichtbron beschikt over een bepaalde kleurtemperatuur. Kaarslicht heeft een kleurtemperatuur van net onder de 2000K. Heel anders dan een tl-buis die in een kantoor hangt omdat dit licht zich rond de 3000K bevindt. Er zijn ook tl-buizen die het daglicht benaderen met hun kleurtemperatuur. Dat bevindt zich rond de 5000K.

Wanneer we een foto maken van het licht van een kaars, dan ziet het er oranje uit, dat van een tl-buis in een kantoor meer geel. Door de witbalans te wijzigen kunnen we de foto in de kleuren vertonen zoals wij die (denken te) zien. Onze hersenen maken van het oranje kaarslicht namelijk “wit licht”, net zoals ze dat doen van het gele tl-licht.

Maar wanneer een opname wordt gemaakt in een ruimte waar kaarslicht wordt gebruikt en we gebruiken een flitser om een gezicht van een persoon te belichten, dan kan dat er onnatuurlijk op de foto uit gaan zien. De witbalans zal dan immers ingesteld moeten worden op het flitslicht om het gezicht goed te kunnen laten zien waardoor het kaarslicht op de achtergrond er onnatuurlijk oranje uit zal kunnen komen te zien.

Nu is niet het oranje licht van de kaarsen of het witte licht van de flitser het probleem, maar dat we twee lichtbronnen van een andere kleurtemperatuur in dezelfde scene gebruiken. Het zou daarom soms handig kunnen zijn wanneer we beide lichtbronnen van licht met dezelfde kleurtemperatuur kunnen voorzien.

De kleurtemperatuur van het kaarslicht kunnen we niet wijzigen zodat we in dergelijke gevallen het flitslicht de kleurtemperatuur van het kaarslicht zouden moeten laten benaderen. Daarmee wordt immers al het aanwezige licht van eenzelfde kleurtemperatuur en kunnen we met de witbalans bepalen hoe wit of oranje we al het licht uiteindelijk willen laten zien.

Om de kleurtemperatuur van het flitslicht aan te passen, wordt een gel uit de kleurenfilterset gebruikt. Het oorspronkelijke doel is dus om het flitslicht met de kleurenfilter licht van ongeveer dezelfde kleurtemperatuur te laten produceren als dat van het omgevingslicht.

Historie

Vanaf het begin van de fotografie werd gewerkt met kleurenfilters. Het objectief zelf werkt natuurlijk al als een filter, maar doordat de gevoeligheid van de film niet voor alle kleuren hetzelfde was werden sommige kleuren soms wat donkerder dan wel lichter afgebeeld. Door extra filters te gebruiken kon dat worden tegengegaan.

Ook werden kleurenfilters heel vroeg gebruikt om creatieve effecten te bereiken. Door in theaters voor het podiumlicht een bak met gekleurd water of wijn te plaatsen, werd het licht dat op de acteurs scheen rood gekleurd en dat paste goed bij toneelstukken die zich afspeelden in oorlogstijd zoals dat in een aantal stukken van Shakespeare gebeurt.

Heel lang werden gels van gelatine gemaakt, vandaar de naam. Gelatine kleurenfilters waren al vanaf 1900 in theaters in gebruik. Door verdere doorontwikkeling werden er op een gegeven moment transparante vellen van gemaakt door de firma Rosco. Het gebruik van gelatine had een groot voordeel omdat het in glas kon worden gegoten en uiteindelijk als folie kon worden geproduceerd. Daardoor hoefde het licht nergens meer doorheen te schijnen, zoals dat met gekleurd water of zijde wel werd gedaan.

Gel of kleurenfilter

Een kleurenfilter of gel is hetzelfde. Het meeste wordt door fotografen gesproken over een gel terwijl er vrijwel nooit meer gelatine voor de productie van gels wordt gebruikt. Officieel spreek je over een color gel of lighting gel. Voor gels worden dunne platen plastic (vaak polycarbonaat) gebruikt maar ook glas of folie. Omdat flitsers heet kunnen worden is het verstandig om hier in ieder geval hittebestendige materialen voor te gebruiken.

Sommige gels kennen een tijdelijk bestaan omdat daarvan de kleuren achteruit kunnen gaan lopen. Glazen gels waarin de kleur door het glas is gemengd hebben dat minder snel, maar zijn wel een stuk duurder en natuurlijk breekbaarder.

Gel sets of kleurenfiltersets

Kleurenfiltersets zoals de Nikon SJ-2 set zijn gemaakt voor specifieke flitsers (de SJ-2 voor de Nikon SB-R200 bijvoorbeeld) maar er bestaan ook ‘algemene’ kleurenfiltersets die bestaan uit gekleurde transparante stukken folie die voor iedere flitser geplaatst zouden kunnen worden. Onder andere levert de firma Rogue dit soort “one size fits all” filters. Dit zijn gels die je vast kunt zetten met het meegeleverde elastiek dat om de flitskop geklemd kan worden.

Kleurenfiltersets bevatten soms een aantal kleuren voor kleurcorrecties. Deze zijn bedoeld voor het eerder beschreven doel: het flitslicht aanpassen om de verlichting af te stemmen op de achtergrondscène. Daarnaast bevatten ze vaak ook een aantal gels voor creatieve toepassingen.

De Nikon SJ-2 bevat de FL-G1 voor flitsopnamen bij tl-licht en de TN-A1 voor gebruik bij gloeilamplicht terwijl de blauwe en rode filters gebruikt kunnen worden om creatief kleur aan een opname toe te voegen.

Kopen of zelf maken

Kleurenfilters hoeven dus niet met filters gekocht te worden maar kunnen later ook separaat worden aangeschaft. Ook kun je zelf eenvoudig kleurenfilters maken. Voor met name creatieve doeleinden gaat dat prima. In feite kun je daar ieder transparant gekleurd folie voor gebruiken als het maar voldoende licht doorlaat en tegen warmte kan.

Als je bedenkt dat een filterset met een beperkt aantal kleuren al snel €40 of (veel meer) kost en dat A4 gekleurd cellofaan in een set van 40 verschillende kleuren in een hobbywinkel niet meer kost dan €8, dan is het geen moeilijke keuze als het gaat om het experimenteren met gekleurd licht voor creatieve doeleinden.

Als je daarentegen de gels wilt gebruiken om de flitslicht qua kleurtemperatuur gelijk te trekken aan het omgevingslicht, dan wordt dat een stuk lastiger en kan het gemakkelijker zijn om de daarvoor speciaal ontwikkelde gels aan te schaffen.

Let wel als je het DIY-filters aan de slag gaat. Flitsers kunnen warm worden en de DIY-kleurengel moet zo worden bevestigd dat hij daar geen last van heeft of voldoende hittebestendig zijn.

Gels en softboxen

Ook in studiolampen worden gels gebruikt. Hoewel er verschillende commerciële mogelijkheden voor bestaan zie je dat veel fotografen er voor kiezen om een stuk gekleurd folie in de softbox voor de lamp met tape te bevestigen. Daarna plaatsen zij de diffusie doeken in de softbox. Het licht zal daardoor eerst door de gel gaan, dan gekleurd worden weerkaatst in de softbox om vervolgens als diffuus gekleurd licht de softbox te verlaten.

Zo zag ik onlangs bij een bevriende fotograaf dat hij om zijn Broncolor Siros protecting glass een stuk gekleurd folie had vastgezet met een elastiekje. Daarna plaatste hij de softbox op zijn Siros studiolamp. De folie had hij voor nog geen Euro gekocht in een hobbywinkeltje. De officiële Broncolor gel set kost zowat €100, maar verschil in het eindresultaat konden we daartussen niet echt ontdekken!