Shibari Shoot

Japanse bondage bekend onder de naam shibari is een vorm van esthetisch knopen waarbij lichaam en touw samen een kunstwerk vormen. Bijzondere kunst, maar hoe en waarom pak je een dergelijk onderwerp als fotograaf aan om vast te leggen?

Shibari

De kunst van shibari, officieel shibari-jitsu, is letterlijk wat het zegt te zijn. Shibari betekent namelijk ‘vastgebonden’ en jitsu ‘de kunst van’. In Japan gebruikt men hier ook de term kinbaku voor, hoewel kinbaku vaker verwijst naar de bdsm variant van het vastbinden en shibari meer naar de esthetische of kunstzinnige kant van deze kunst.

Kort samengevat komt shibari er op neer dat iemand met touw wordt vastgebonden. Maar dat vastbinden gebeurt dan wel op zo’n manier dat het touw op een kunstzinnige wijze vast komt te zitten zodat fraaie patronen ontstaan. Wat dat betreft zou het net zo goed decoratief knopen genoemd mogen worden. De term “human macramé” wordt hiervoor dan ook wel eens gebruikt.

Galleries

Het is opvallend hoe vaak je tegenwoordig fotografie van shibari tegenkomt in musea en kunstgalleries. Misschien is dit wel, zoals de Engelse fotograaf Aaron Mcpolin beweerde, omdat hiermee geprobeerd wordt de ideeën van het grote publiek over wat zij persoonlijk acceptabel vinden, te forceren.

Het doorbreken van de taboes is niet eenvoudig, maar als fotograaf kun je daar wel een rol in spelen. De fotograaf kan verslaglegging doen van de overtuigingen, meningen en manieren van anderen om met het leven om te gaan zodat daarmee een bijdrage geleverd kan worden aan het maatschappelijke debat over levensstijlen en het doorbreken van taboes. De fotograaf neemt daarbij de rol van observant in, hij is geen deelnemer en kan daarom neutraal over dit soort zaken communiceren.

Dat het werk in kunstgalleries hangt, is niet vreemd. Het geheel, dus de mens en het touw, vormen samen immers een kunstwerk. Wil men de meest pure vorm bedrijven, dan zal men kiezen voor shibari uitgevoerd op een (deels) naakt lichaam. Je werkt dan met touw op het lichaam en niet op kledingstukken zodat het contrast tussen mens en touw wordt versterkt.

Is naakt nodig?

Bloot en naakt zijn niet hetzelfde en huid zien betekent nog niet naakt zien. Het contrast tussen het menselijke lichaam en het touw kan daardoor ook prima vertoont worden zonder dat er naakt wordt vertoond. We kunnen dat zien aan de foto's die we hiernaast geplaatst hebben. 

Waarom fotograferen?

Voor de fotograaf kan een dergelijk thema gebruikt worden om, zoals eerder aangegeven, thema's aan de kaak te stellen. Maar voor de shibari-artiest speelt dat waarschijnlijk in veel mindere mate een rol. Toch wordt shibari veel gefotografeerd. Het is bij shibari-kunstenaars gebruikelijk om het resultaat te fotograferen omdat het kunstwerk van tijdelijke aard is. Door er een foto van te maken krijgt het een blijvend karakter. Deze foto’s hebben anderen geïnspireerd en shibari toegankelijker gemaakt. Daarom zijn er nu ook van bekende mensen shibari foto’s op het internet te bewonderen.

Lady Gaga is een goed voorbeeld van iemand die met shibari gefotografeerd is. Dat gebeurde door de Japanse fotograaf Nobuyoshi Araki. Ook Panthera Visual Media kreeg verzoeken van mensen die zich met shibari bezighielden omdat ze daar graag mooie foto’s van wilden hebben. Logisch, want na het verwijderen van het touw is het kunstwerk immers opgeheven en verdwijnt het in de tijd.

Wie doet dit nu?

Het zit een beetje in de westerse cultuur om zaken als shibari vreemd te vinden. Want wie zich laat vastbinden moet wel geestelijk in de war zijn. Maar dat shibari iets zou zijn voor mensen met een psychische aandoening wordt niet gevoed door wetenschappelijk onderzoek. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat meer dan 60% van geïnterviewde mensen bondage een seksueel aantrekkelijk idee vindt.

Psychologen die bondage bedrijvers onderzochten kwamen tot de conclusie dat er, populair gezegd, niets mis was met deze mensen. Ze waren net zo gelukkig als mensen die zich er niet mee bezig hielden, ze waren net zo stabiel en hadden zelfs minder kans op psychische aandoeningen.

In tegenstelling tot dat wat wel beweerd wordt, blijken mensen die bondage bedrijven dus juist vaak minder last te hebben van psychische ziektes, voelen ze zich beter en hebben gemiddeld genomen stabielere en sterkere relaties. Het vooroordeel dat het zou gaan om mensen met een psychische aandoening moeten we daarom laten varen.

Ook voor mensen die niets met bdsm hebben, of bondage niet als seksueel aantrekkelijk beschouwen, kan shibari nog steeds een leuk en intrigerend tijdverdrijf zijn. Shibari is vooral gericht op het ethische aspect van het leggen van de knopen, niet op het seksuele aspect. Op internet staan veel voorbeelden van hoe de knopen gemaakt kunnen worden waarbij de moeilijkheidsgraad uiteen loopt van beginners tot sterk gevorderd.

Risico

Let wel op wanneer je hiermee aan de slag gaat! Door onervarenheid zou je met het vastmaken van het touw bijvoorbeeld ledematen kunnen afknellen en daarmee de bloedtoevoer kunnen stagneren. Lees je daarom eerst goed in!

Overigens is het niet zo dat je als fotograaf de knopen natuurlijk altijd zelf hoeft te leggen. Er zijn voorbeelden op internet te vinden waarbij een persoon zichzelf kan vastbinden met shibari en het is vanzelfsprekend mogelijk dat een derde persoon bij de shoot aanwezig is die mogelijk meer ervaring heeft om dit te doen of waarin het model meer vertrouwen stelt om zich door vast te laten binden.

De praktijk

Houd er rekening mee dat het veel tijd kost om de knopen te leggen en dat er altijd iets mis kan gaan, zeker als je hier geen ervaring mee hebt. Zorg daarom voor iets als een schaar om iemand snel te kunnen bevrijden. Het komt daarnaast voor dat men meer dan een uur bezig is voordat het kunstwerk voltooid is. Een onderdeel van de fun moet dan ook het knopen zelf zijn. Het is daarom een goed advies om in het begin niet al te complexe figuren te maken en er ruim de tijd voor uit te trekken.

Gebruik voor shibari het juiste touw. Dat touw hoeft niet duur te zijn en kan via diverse websites eenvoudig worden besteld maar soms ook gewoon in bouwcentra worden gekocht. Koop voldoende touw, bijvoorbeeld van minimaal 4 meter lang, hoewel 10 meter in praktijk misschien wat praktischer is in het begin. Zorg dat het iets van 6 mm doorsnede heeft. Dikker touw ziet er op de foto vaak te grof uit en dunner touw te iel en knelt daarbij meer af. Kies zorgvuldig de juiste kleur van het touw voor de foto uit. Zwart, wit of rood kleurt vaak goed op de huid en bij kleding. De ongebleekte natuurlijke kleur van touw doet het meestal ook erg goed. Werk je de foto’s in zwart-wit uit, test dan vooraf hoe een kleur wordt omgezet naar grijstinten.

Maak een keuze tussen katoen en hennep touw. Synthetische touwen werken namelijk minder goed omdat die glad zijn en de knopen daardoor moeilijker blijven zitten. Touw van katoen is zacht, wat prettig is, maar het rekt ook. Daardoor blijft het niet altijd even goed zitten, zeker niet als het model bewegelijk is. Hennep touw is ruwer, maar rekt niet.

De meer ervaren knopers gebruiken liever hennep omdat het domweg minder tegenwerkt, maar hennep touw is wel duurder en wanneer je het wilt uitwassen heb je er wat meer werk aan dan met katoenen touw. Voor het maken van shibari foto’s is volgens onze ervaring het gebruik van katoenen touw meestal goed genoeg. Tijdens een shoot hoeft het touw niet lang te blijven zitten en zal het model waarschijnlijk ook niet worden verplaatst.

Deze shoot

Voor deze shoot hebben we een knoper en een model uitgenodigd. De fotograaf maakt alleen foto’s. Hierdoor kan iedereen zich richten op zijn eigen taak. De persoon die knoopt wordt binnen de wereld van shibari een ‘rigger’ of ‘top’ genoemd, de persoon die vastgeknoopt wordt, de ‘bunny’ of de ‘bottom’.

Onze rigger is niet ervaren maar heeft vooraf wel geoefend voor deze shoot. Deze beperkte ervaring dwong ons te kiezen voor relatief eenvoudige shibari knopen. Op internet staan daar voldoende voorbeelden van die als een tutorial worden gepresenteerd. Tijdens onze shoot keek de rigger ook regelmatig naar tutorials om te zien hoe het ook alweer precies moest. Geen probleem, want door de keuze van eenvoudige knopen ging het toch erg snel en hoefden we niet lang te wachten voordat we de volgende foto konden maken. 

Ons model was overigens heel geduldig en dat zorgde er voor dat onze  rigger de tijd had om de knopen voorzichtig te leggen en ze zo netjes mogelijk te maken. De fotograaf kan intussen zorgen voor de drankjes, het opruimen van de studio. Bovendien kon hij zich bezighouden met zaken zoals het opstellen van de studiolampen. Als onervaren rigger zelf ook de knopen leggen is een minder goed idee. Door met meerdere mensen te werken en er de tijd voor te nemen verloopt de shoot het prettigst.

Het is hierbij van belang om zich te realiseren dat de rigger en de bunny elkaar goed moeten aanvoelen en van elkaar op aan moeten kunnen. Wederzijds vertrouwen is dus van het grootste belang. De bunny moet altijd voelen in 'the lead' te zijn wanneer ze dat wenst. Je kunt jezelf immers alleen ontspannen laten vastbinden als je zeker weet dat de situatie geheel te vertrouwen is en je jezelf daarin ook echt comfortabel voelt. Is dat niet het geval, dan zie je dat terug op de foto's. Hetzelfde geldt voor de rigger. Die moet weten dat alles goed gaat, het touw niet te los of te strak zit en weet dat hij het vertrouwen heeft gekregen om aan het model te mogen komen. Heeft hij niet het vertrouwen dat dit goed kan, dan heeft dat net zo goed een slecht effect op het eindresultaat. 

Low Key Photography

De eerste keuze die als fotograaf gemaakt moet worden is de stijl van fotografie. Voor shibari is het zowat logisch om low key foto’s te maken, hoewel het ook op andere manieren wordt gedaan. Met low key fotografie kun je goed accenten leggen en een prachtige dramatische sfeer creëren. Dat is de reden waarom wij hiervoor kiezen. De achtergrond van low key foto’s is zwart. Niet perse omdat daar een zwarte doek of iets dergelijks hoeft te hangen, maar omdat je zorgt dat daar geen licht komt. Een grid bevestigt op een softbox kan daarbij een uitkomst zijn.

Het ontbreken van licht kun je bewerkstelligen door de flitsers goed te positioneren. Je maakt het jezelf gemakkelijker wanneer je in een verduisterde omgeving kunt fotograferen. Hierdoor voorkom je dat omgevingslicht teveel invloed op de foto zal krijgen.

Omdat wij werken in onze studio, is dat eenvoudig te realiseren. Heb je hier geen beschikking over, dan raden we je aan om een ruimte te gebruiken waar je weinig last hebt van het omgevingslicht doordat je bijvoorbeeld de gordijnen dicht kunt doen. Dat maakt het een stuk gemakkelijker.

De camera komt in de M-stand te staan en we gebruiken een sluitertijd van bijvoorbeeld 1/200 zodat we onder de maximum flash sync speed blijven. Het diafragma wordt laag ingesteld zodat we beschikken over weinig scherptediepte en we houden ook de ISO-waarde zo laag mogelijk om onnodig ruis te voorkomen. Nu zorgen we er voor dat we de sterkte van onze flitsers zo instellen dat de foto goed wordt belicht. We gebruiken een belichtingsmeter zodat we hier niet al te lang voor hoeven te experimenteren voordat we de juiste waarde hebben gevonden. Vaak zit die een tot twee stops onder de gevonden waarde omdat de foto nu eenmaal donker moet worden.

Keuze van onderwerp

Het werk van de fotograaf is het kiezen van de juiste compositie. Wat moet hoe exact worden vastgelegd en hoe moet je dat doen?

Als het gaat om shibari dan kunnen we daar iets over leren wanneer we kijken naar het werk van de schilder Seiu Ito. Ito was geïnteresseerd in de martelingen die in de Edo-periode (1600-1870) in Japan plaatsvonden. Daarvoor werden criminelen op verschillende manieren vastgebonden waardoor deze geheel afhankelijk werden van hun bewakers, wat uiteindelijk de basis van shibari vormde. Seiu Ito gebruikte dit als inspiratie voor zijn schilderijen.

Wat we in zijn werk terugzien is de fascinatie voor de schoonheid van de overgave. Het gaat daarbij niet om iets wreeds of om iets pijnlijks. Het ziet er juist zacht, gemoedelijk en vredig uit. Het klopt zo, lijken de werken uit te stralen. We zien in de schilderijen dan ook geen bloed of pijn en ook niet een verzet van of weerstand bij de gebondene. Het gaat blijkbaar niet over het vastbinden of over de rigger. Het gaat om de overgave aan en de acceptatie van de situatie. Dat moeten we dus zien vast te leggen.

Door close-ups te maken laten we zien dat het touw immobiliseert (zie ook afb 6), maar dat het vastgebonden zijn op zich geen pijn doet. Door de ontspanning van de spieren laat het model zien zich niet te verzetten en zich over te hebben gegeven aan de situatie. Soft light benadrukt die sfeer. Maak je foto’s van het leggen van de knopen zelf (zie afb 4) en ziet dat er rustig uit, dan accentueer je daarmee niet alleen het vertrouwen tussen de rigger en de bunny, maar ook van de eerder besproken overgave en acceptatie.

Licht beheersen

De echte kunst van het maken van dit soort foto’s is naast het kiezen van de juiste compositie de beheersing van het licht. Met een enkele flitser kun je al goed uit de voeten, maar door met meerdere flitsers te werken kun je wel meer dynamiek in de foto's aanbrengen. Je kunt hierbij de flitskop natuurlijk richten. Daarbij kan gebruik worden gemaakt van difussors zoals een softbox, maar ook van lichtvervormers zoals barns of snoots. Alle foto's die je hiernaast ziet zijn met behulp van een snoot gemaakt. Ook kunnen reflectieschermen worden gebruikt om bepaalde delen net iets meer licht te geven.

Minstens zo belangrijk, of misschien nog wel belangrijker als het richten van het licht, is het weghalen van het licht. Hiervoor kun je werken met flags. Een flag is een object, vaak een scherm, dat licht tegenhoudt. Deze plaats je tussen de lichtbron en het onderwerp.

Het fotograferen zelf

Het scherpstellen kan het beste handmatig plaatsvinden omdat je in de verduisterde omgeving de automatische scherpstelling van de camera nu eenmaal in de problemen brengt. Maar nog belangrijker is dat de fotograaf hiermee bepaalt wat hij scherp wil vastleggen. Hoewel vaak wordt geadviseerd om op de ogen scherp te stellen, kun je er bij shibari foto's voor kiezen om de focus te leggen op de knopen (zie afb 7).

Door een lage waarde voor het diafragma te gebruiken komt er onscherpte in de foto wat het accent versterkt. Let wel op: als je met de hand scherpstelt en je een groot diafragma gebruikt loop je het risico dat je, wanneer je de camera maar iets verder of dichterbij het onderwerp houdt, het scherpstelpunt ongewenst verlegt.

Shibari foto's maken betekent eenvoud nastreven. Vandaar dat zwart-wit het bij deze stijl vaak goed doet. Het gaat om het touw op het lichaam. Toch kunnen eenvoudige toevoegingen de foto een enorme boost geven. In afb 8 zien we bijvoorbeeld hoe een stuk goudkleurig organza de foto optilt naar een ander niveau. De symmetrie rond de glazen bol in afb 7 zorgt voor eenvoud in de foto terwijl het glaswerk zelf zorgt voor het doorbreken van de standaard. 

Een foto als afb 9 laat zien dat je met heel eenvoudige middelen, en zonder dat je veel van shibari afweet of kunstig knopen kunt leggen, toch geweldige foto's kunt maken. Keep it simple, zeggen we dan. De kijker bedenkt het verhaal er wel bij. Zorgen voor suggestie is immers vaak belangrijker dan alles laten zien. 

 

Afb 1: Begin eenvoudig en experimenteer met compositie en licht
Afb 2: Lichaam en touw vormen samen een kunstwerk
Afb 3: Je hoeft geen ervaren beoefenaar te zijn om shibari foto's te maken
Afb 4: Gebruik het juiste touw en neem de tijd, vermijd onnodige risico's
Afb 5: Maak low key foto's en zoek naar voldoende dramatiek
Afb 6: Soft light en close-ups doen het vaak goed, keep it simple!
Afb 7: Probeer zwart-wit en leg de focus op het touw
Afb 8: Creëer met eenvoudige props prachtige effecten
Afb 9: Werk met gerust hart minimalistisch, de kijker bedenkt de rest er wel bij