Je kunt foto’s maken zonder dat er een lens op de camera is bevestigd. Je zult je verbazen hoe goed dat kan gaan en wat voor een fraaie opnames je daarmee kunt maken!

Sténopé

De allereerste camera’s, zoals de oorspronkelijke camera obscura, hadden geen lens. Het waren simpelweg donkere kamers of dozen met een klein gaatje in een zijde. Licht dat door dat gat naar binnen viel, projecteerde een omgekeerd beeld op de overstaande wand.

Het gaatje dat in de zijkant werd aangebracht moest daarvoor wel klein zijn. Daarom werd het ook een pinhole genoemd. Deed je dat niet, dan werd het beeld niet scherp of bruikbaar genoeg. Een pinhole beperkt immers de lichtbundels die van alle kanten naar binnen kunnen komen en elkaar gaan overlappen (denk aan de werking van het diafragma en waarom een klein diafragma meer scherptediepte geeft). Dus hoe kleiner het gat, hoe scherper het beeld.

Toch als je het gat te klein maakte, werkte het ook weer niet goed. Als het gaatje te klein wordt, wordt het beeld namelijk weer wazig door diffractie. vergelijk dit met de sweet spot van lenzen. Voor elke pinhole bestaat daarom een optimale diameter. En dat had men al snel uitgevonden.

Het nadeel van een pinhole is dat het extreem weinig licht binnenlaat. Dat is dan ook de reden waarom men later lenzen begon te gebruiken. Lenzen lossen namelijk een paar problemen op: ze verzamelen licht en concentreren dit waardoor er meer licht de camera in komt. Daarnaast zorgen lenzen voor meer scherpte en detail en laten ze ons door hun brandpuntsafstand controle krijgen over de plek waarop het beeld scherp wordt (de achterwand van de doos of op de film of sensor). Met een lens krijg je dus een beter gedetailleerd beeld met meer licht en meer controle.

Het Franse woord sténopé is afgeleid van het Grieks waarin stenos nauw of smal betekent en opé opening. Voor fotograferen betekent sténopé daarom fotograferen met een camera zonder lens waarbij een minuscuul gaatje (de sténopé) het beeld vormt. Vanuit het Engels wordt hier de term ‘pinhole photography’ voor gebruikt.

Geschiedenis

Al in de 5e eeuw v.Chr. beschreven Chinese filosofen hoe licht door een kleine opening een omgekeerd beeld vormt in een donkere kamer. Het principe van de camera obscura. Ook Aristoteles (4e eeuw v.Chr.) merkte op hoe zonlicht door kleine openingen ronde projecties kon vormen, vooral tijdens eclipsen.

In de middeleeuwen werd het fenomeen verder onderzocht door onder andere Ibn al-Haytham, een pionier in de optica, die als een van de eersten het principe theoretisch kon verklaren en zelfs wordt beschouwd als de maker van de eerste camera obscura‑achtige instrumenten.

Tijdens de Renaissance ontdekten kunstenaars zoals Leonardo da Vinci hoe de camera obscura hen kon helpen bij perspectiefstudies en nauwkeurige weergaves van hun onderwerp. Maar pas in de 19e eeuw, toen fotografie ontstond, werd het pinhole‑principe voor het eerst gecombineerd met lichtgevoelig materiaal. De Schotse uitvinder David Brewster beschreef in 1856 een “camera zonder lens, alleen een pin-hole” en bracht daarmee de eerste echte pinhole fotografie onder woorden.

Hoewel lenzen steeds verfijnder werden en pinhole tijdelijk uit beeld verdween, kende de techniek in de jaren 1970–80 een creatieve revival, gevolgd door wereldwijde communities en zelfs een jaarlijkse Worldwide Pinhole Photography Day. Kortom, pinhole photography is dus zeker niet iets nieuws of iets wat door maar een enkeling wordt gedaan. Het is net als duiken: als je er niet aan doet lijkt het alsof zowat niemand er mee bezig is. Maar wie duikt weet dat het gaat om een enorme industrie en dat de bekende duikstekken in Nederland iedere dag bezocht worden door soms honderden duikers.

De praktijk

Hoewel het principe eeuwenoud is, kun je pinhole fotografie nog steeds verrassend goed gebruiken op moderne digitale camera’s. Sterker nog: dankzij digitale sensoren, live‑view en hoge ISO’s is pinhole‑fotografie vandaag de dag veel toegankelijker geworden dan vroeger.

Hoewel je pinhole fotografie voor allerlei soorten fotografie zou kunnen gebruiken (denk aan portretfotografie of landschapsfotografie) zie je in praktijk dat het veel wordt toegepast door fine art fotografen. Dat heeft alles te maken met het karakter van pinhole fotografie, waar we later op terug zullen komen.

Als je de lens van de camera haalt en daar een stukje karton voor fabriceert met een heel klein gaatje erin, heb je de basis gelegd voor het maken van pinhole foto’s. Maar het kan nog eenvoudiger. De meest gebruikte methode hiervoor is dat je als fotograaf een reserve bodycap (let op, geen lenscap dus!) van de camera neemt waar je een klein gat in boort van ongeveer 1 cm (zie afb 1). Aan de binnenkant wordt een stukje dun aluminiumfolie geplakt waarin met een naald een perfect rond, zeer klein gaatje wordt geprikt. Het gaatje zelf moet meestal tussen 0,2 en 0,4 mm groot zijn. Dit is vanzelfsprekend afhankelijk van de sensorafstand tot het gat en vereist daarom wat experimenteren.

Een pinhole‑cap van karton of gemaakt van een bodycap vervangt de lens volledig. Je zet hem dus op de camerabody in plaats van een lens (zie afb 2). Er zijn overigens ook kant‑en‑klare commerciële pinhole‑bodycaps te koop, maar wat is daar de fun van? Daarnaast is het zelf maken eenvoudig en een stuk goedkoper.

Juist omdat door een pinhole weinig licht komt, vereist pinhole fotografie lange belichtingstijden. Denk daarbij aan seconden of minuten. Als je met fel daglicht werkt, moet je al snel denken aan 1 tot 10 seconden belichtingstijd. Bij bewolking kan dat oplopen tot een minuut. Natuurlijk kun je de ISO verhogen en ruisonderdrukking inschakelen wanneer je de sluitertijd wenst te beperken.

Een pinhole‑camera werkt dus zonder lens. Maar de hele kleine opening zorgt er net als bij het gebruik van een lens voor dat het licht dat naar binnen valt een omgekeerd beeld vormt op de sensor. En je hebt er lange sluitertijden bij nodig. Pinhole fotografie is het basisprincipe van de camera obscura zoals deze al eeuwen bekend is.

Karakter

Pinhole-beelden hebben een geheel eigen karakter. Alles is ongeveer even scherp (zie afb 3). Er hoeft dus niet scherp gesteld te worden. Het is de lens die onscherpte in het beeld brengt. Zonder lens is er geen onscherpte meer te bespeuren.

Maar het beeld zal nooit zo heel scherp zijn als bij een lens. Daardoor ontstaat een soort poëtische onscherpte met een vignettering (zie afb 4). Maak je de foto met behulp van een mirrorless camera (daar zit de sensor dichter bij de pinhole) dan wordt het beeld meer een groothoekopname en heb je ook een minder lange belichtingstijd nodig. Maar er ontstaat ook meer vignettering door (zie afb 5).

De specifieke kenmerken van pinhole-beelden doen het in praktijk goed binnen fine art fotografie. Daarin is sfeer immers belangrijker dan techniek en scherpte in een foto is dan ook in deze stijl vaak helemaal niet zo belangrijk. Het dromerige effect dat hierdoor ontstaat zoals in afb 6 te zien is, kan heel goed passen bij fine art. Een reden waarom we in deze stijl pinhole fotografie nog weleens terug kunnen vinden.

Persoonlijke vind ik een monochrome kleur vaak erg fraai voor pinhole-foto's omdat dit samen met ruis en onscherpte mee kan werken een gedateerde indruk te suggereren. Maar kleur kan natuurlijk ook gewoon worden gebruikt (zie afb 7).