Zwart-wit denken

Je moet in zwart-wit kunnen denken om een verhaal zonder kleur te kunnen vertellen. Zwart-wit gebruiken betekent dat je zorgvuldig kleurenfoto’s moet kunnen maken en nabewerken. Lees hier waar je als zwart-wit fotograaf op moet letten!

Zwart-wit ouderwets?

Er kan een hoop over zwart-witfotografie worden verteld, maar wat zwart-witfotografie in ieder geval niet is, is ouderwets! Ooit kon men misschien niet anders dan zwart-wit foto’s maken, maar zwart-wit fotografie is nooit echt “uit” of "weg" geweest. De specifieke eigenschappen van een goede zwart-wit foto maken deze vorm van fotografie ook nu nog tot een dankbare en nuttige techniek die niet door de kleurenfotografie is ingehaald of overbodig is gemaakt. Er is met kleurenfotografie slechts een andere vorm van fotografie naast zwart-wit fotografie bijgekomen.

Niet slechts zonder kleur

Zwart-witfotografie is een genre apart. Een goede zwart-wit foto is niet zo maar een foto zonder kleur. In zwart-witfotografie draait het immers om foto’s waarin een spel met grijstinten wordt gespeeld. Daarom spelen zaken als contrast en vormen een andere rol als binnen kleurenfoto’s.

Juist hierom moet al tijdens het maken van de foto extra veel rekening worden gehouden met deze elementen. Bijvoorbeeld door donkere onderwerpen bewust voor een heldere achtergrond te plaatsen of door licht te laten vallen op die plekken die moeten opvallen binnen een groter geheel. Delen van de foto die in kleurenfoto's door hun kleur zouden opvallen.

Bedenk dat wanneer het werk klaar is, de kijker geen kleur meer kan gebruiken om elementen in de foto te herkennen. De andere kant is dat hij ook niet zal worden afgeleid door kleur. De kijker wordt hierdoor veel directer op de essentie van de elementen in de foto gewezen. Contrast en scherpte worden daardoor belangrijker, net als schaduwen en vormen. Niet vreemd dus dat zwart-wit vaak regelmatig wordt toegepast binnen bijvoorbeeld Bodyscape Photography (zie ook afb 8) waarbij  het lijnenspel een essentiële rol speelt. 

Zoals bij iedere foto, draait het bij een goede foto natuurlijk om het verhaal dat wordt verteld. Dat is voor zwart-wit fotografie niet anders. Je kiest voor zwart-wit omdat je van mening bent dat daarmee het verhaal beter kan worden verteld. Zwart-wit is wat dat betreft gewoon techniek. En techniek moet onderhavig zijn aan het doel.

Techniek, accenten en patronen

Vooral bij zwart-wit fotografie zul je af en toe moeten afwijken van de automatische belichtingsmogelijkheden van de camera. Door de foto te onder- of overbelichten, kunnen sterke dramatische effecten worden toegevoegd die door de grijstinten van de foto minder onrealistisch overkomen als dat dit bij kleurenfotografie het geval zou zijn.

Hetzelfde zien we bij het gebruik van flitsers. De notoire zwart-wit fotograaf gebruikt relatief vaak flitsers terwijl kleurenfotografen dat liever uitstellen. De flitser wordt bij zwart-wit fotografie gebruikt om elementen vrij te maken van hun achtergrond of om een andere cadans in de foto te brengen. Het gaat dus niet zozeer om ‘bijlichten’, maar om accenten leggen.

Er zijn zwart-wit fotografen die menen dat de foto op de donkere plekken niet donker genoeg kan zijn zodat de lichtere plekken er beter uit kunnen springen. Zwart-wit foto’s moeten met hun lichtere plekken aandacht opeisen om vervolgens af te dwingen dat de kijker in de donkere delen gaat zoeken naar meer detail.

Veel zwart-wit fotografen fotograferen daarvoor herhalingen. Dat wil zeggen dat ze op zoek zijn naar scenes waar zich een patroon in bevindt. Denk aan geschakelde dakpannen, evenwijdig lopende trambanen, rijen mensen of strobalen in een weidelandschap. Dit soort patronen valt goed op omdat de kijker niet wordt afgeleid door kleuren in de scene. De aandacht gaat daardoor veel meer naar het patroon. De herhaling van elementen maakt de foto evenwichtiger en rustiger.

Het bewerken

Foto’s komen tegenwoordig altijd in kleur uit de camera tenzij in de camera gekozen is voor een zwart-wit opname. Dit laatste bevelen wij overigens niet aan. Fotografeer liever in RAW en bepaal achteraf zelf hoe je de foto naar zwart-wit wilt omzetten. Daar zijn zoveel mogelijkheden voor, dat je dit niet wilt overlaten aan die ene standaard manier die zich in jouw camera bevindt.

Nu is het zo dat er ook camera’s te koop zijn waarmee alleen zwart-wit foto’s te maken zijn. Denk aan bijvoorbeeld de Leica 20050 M10 Monochrome. Omdat deze camera’s zijn voorbestemd voor zwart-wit fotografie kennen ze veel nuance in de grijstinten, beschikken ze over veel pixels en zijn ze vaak haarscherp.

Met dit soort camera’s kunnen dus heel goed zwart-wit foto's worden gemaakt, maar dit zijn wel bijzondere camera’s en dat merk je in de prijs. De eerder genoemde Leica kost op moment van schrijven van dit artikel namelijk rond de €8.500 en zal dus zeker niet voor iedere fotograaf zijn weggelegd.

Je kunt ook gebruik maken van speciale filters die voor de lens worden geplaatst. Er is nog steeds een verschil tussen het werken met deze filters en een nabewerking tot zwart-wit in bijvoorbeeld Photoshop, waardoor sommige fotografen hier de voorkeur aan geven. Maar dit verschil is wel steeds kleiner geworden en het is daarom maar de vraag of dit nog wel zo’n goede keuze is. Photoshop maakt je immers wel flexibeler.

Bedenk dat echt zwart-wit nauwelijks bestaat. Het gaat om grijstinten in dit soort fotografie. Die grijstinten kun je op elkaar afstemmen. Liggen de grijstinten dichter bij elkaar, dan wordt de foto dromeriger en vlakker. Liggen de grijstinten in helderheid verder uit elkaar, dan wordt de foto steviger, harder en kent het meer contrast. 

We spreken hierbij over het verschil tussen de onderliggende helderheid van de pixels. Denk hierbij in stapgroottes. Als de tinten lopen van 0 (zwart) tot 255 (wit) in stapjes van 1, dan heb je de beschikking over 256 “grijstinten” in de foto. Dat maakt de foto behoorlijk genuanceerd. Maar gaat dit in stapjes van 8, dan heb je de beschikking over slechts 32 tinten en dat maakt dat de foto niet alleen meer contrast kent, maar ook veel minder tussenvormen zal kunnen vertonen. Zie hiervoor als voorbeeld afb 7.

Een stapgrootte van 8 begint nog steeds met 0 en eindigt met 255 waardoor het gehele spectrum vertoond wordt, maar in grotere stappen. Je kunt er ook voor kiezen om het spectrum in te nemen. Je kunt van een foto achteraf in Photoshop het spectrum namelijk wijzigen of opschuiven. Zou je beginnen bij 100 en eindigen bij 255, dan knip je dus het deel onder de 100 weg. Hierdoor vallen alle donkere delen weg. De foto lijkt dan een soort high key photo te worden terwijl je, als je voor de ruimte van 0 tot 125 kiest, veel meer een low key photo laat ontstaat omdat je het deel boven de 125 weg laat vallen. 

Echt wegvallen doen deze delen hiermee overigens niet. Het idee van het opschuiven werkt zo: stel je wilt gebruik gaan maken van een ruimte van 100 tot 200. Je verhoogd dan de helderheid van alle pixels die zich onder de 100 bevinden tot 100 terwijl je de helderheid van de pixels die hoger ligt dan 200 verlaagd tot 200. Je ‘knipt’ dus niet delen van het spectrum af, maar vertaalt de gevonden waarden naar nieuwe waarden. 

Als het gaat om de combinatie van het spectrum en de stapgrootte van de zwart-wit foto, dan spreken we over de ‘tone’ van de foto. Een donkere afbeelding straalt mysterie en drama uit, een lichtere vrolijkheid en positiviteit. Meer nuance (kleinere stapgrootte) geeft meer diversiteit aan grijstinten en maakt de foto daardoor wat minder contrastrijk en vlakker, een grotere stapgrootte zorgt voor een meer uitgesproken beeld. Vanzelfsprekend dient de tone te passen bij het verhaal dat je wilt vertellen.

De nabewerking

Er is geen verkeerde manier om zwart-witfoto’s te bewerken. De gehele bewerking is immers gebaseerd op persoonlijke voorkeuren. Daar waar de een de tone misschien stevig wil hebben, zal de ander hem wellicht juist willen verzachten. Ieder zijn smaak natuurlijk!

De meest gebruikte methode om een kleurenfoto zwart-wit te maken, is door domweg de Saturation (kleurverzadiging) terug te brengen. Door dit te doen breng je de kleurverzadiging op 0 zodat alleen het grijs overblijft dat zich in de kleur bevindt. Zie als voorbeeld afb 2. 

Zo simpel als deze methode is, zo ‘grof’ gaat hij ook te werk. Jammer daarom dat dit vaak op deze manier wordt gedaan. Willen we wat fijngevoeliger aan de slag gaan, dan kost dat meer tijd maar dat loont zeker!

Begin altijd door de kleur eerst goed in te stellen. Er is dus een kleurcorrectie nodig. Dit doen we door negen van de tien keer door de kleurtemperatuur te corrigeren met behulp van de white balance. Het effect hiervan is dat de onderlinge afstemming van de helderheid van de kleuren beter klopt (zie afb 3). Converteer je de kleuren daarna naar grijstinten door de Saturation terug te brengen, dan kloppen de onderlinge verhoudingen in ieder geval beter (zie afb 4).

Maak een foto dus pas zwart-wit nadat je de kleurcorrectie hebt uitgevoerd. Converteer dan de kleuren naar grijstinten en ga daarna aan de slag voor fine tuning met de Exposure, Contrast, Highlights, Shadows, Whites en Blacks. Dit alles kun je overigens in Camera RAW doen, daar heb je Photoshop niet voor nodig. 

Een andere (en vaak betere) methode om een kleuren foto om te zetten naar zwart-wit, nadat je natuurlijk eerst een kleurcorrectie hebt uitgevoerd, is om in Photoshop door middel van Image > Adjustments > Black & White (of liever nog, met behulp van een Black & White Adjustment Layer) per kleur te bepalen hoe je de conversie van kleur naar zwart-wit wilt laten uitvoeren. Dit biedt een heel intuïtieve werkwijze (zie afb 5). Ook kun je  hiervoor gebruikmaken van een Gradient Map Adjustment Layer. Kies hierbij voor een verloop van zwart naar wit. Dit kan zeer fraaie resultaten opleveren.

Vanzelfsprekend zijn er andere mogelijkheden, zoals een tal van (aanvullende) filters. Denk alleen maar eens aan het alom geprezen Silver Efex Pro uit de Nik Collection. Hierbij kun je veel instellingen opgeven om een zwart-wit foto op basis van een kleurenopname te laten maken (zie afb 6).

Op niveau

Om zwart-wit fotografie op niveau uit te voeren, is het belangrijk om te beseffen dat er steeds twee zaken belangrijk zijn. Op de eerste plaats gaat het natuurlijk om de foto die gemaakt wordt. Je hebt als het goed is geen kleurenfoto gemaakt die je zwart-wit gaat maken, maar je hebt een zwart-wit foto gefotografeerd die in kleur de camera uitkomt. Dat is een essentieel verschil!

Op de tweede plaats gaat het om de nabewerking. Slechts de kleuren wegfilteren door de Saturation terug te brengen, levert doorgaans niet het beste resultaat op. Zwart-witfotografie is immers de kunst om verschillende grijstinten zo te gebruiken dat het gewenste effect wordt bereikt. Daarvoor wil je de onderlinge verhoudingen kunnen wijzigen.

Wat fotografen in het algemeen doen, is een scene versimpelen. De essentie moet vastgelegd worden, niet de zaken die voor afleiding kunnen zorgen. Door zonder kleur te werken kan dat effect soms beter worden bereikt. Maar zwart-wit is in lang niet alle gevallen de beste keuze voor een foto. Kijk maar eens naar afb 9. De kracht van deze foto ontstaat juist door de kleuren. Wanneer we de kleuren uit deze foto verwijderen betekent dit meteen dat we de impact verzwakken. Er moet een reden zijn om een foto in zwart-wit uit te voeren. De reden moet altijd zijn dat hierdoor het verhaal beter kan worden verteld. Is dat niet het geval, dan kun je beter voor een kleurenfoto kiezen. Zwart-wit is immers geen doel op zichzelf, het is slechts een middel.

Elementen

Er is een aantal zaken dat in zwart-wit foto’s vaak belangrijk blijkt te zijn. We hebben het al gehad over het contrast. Contrast is een belangrijk element en daarmee overigens wel wat meer dan slechts het verschil tussen licht en donker. Kijk maar eens naar een foto waarop twee voorwerpen staan. Een klein verschil in contrast kan de suggestie doen opwekken dat het ene voorwerp verder van ons vandaan staat dan het andere.

Als een model een steil recht afgeknipt kapsel heeft, dan kan dat op een zwart-wit foto als een geometrische figuur terugkomen. Iets wat de foto een min-of meer futuristische uitstraling geeft. Met kleur zou dat minder sterk opvallen. Zwart-wit foto’s laten figuren beter uitkomen en daardoor meer opvallen omdat de figuren niet door kleur worden verborgen.

Mensen herkennen geometrische figuren snel en het heeft een rustgevend psychologisch effect op de kijker. Dit werkt dus goed. Maar als vormen in een foto juist onrust opleveren door hun grilligheid, dan kan beter gekozen worden voor een kleurenfoto. Dat maakt de foto rustiger.

Hetzelfde zien we terug bij schaduwen die in de foto voorkomen. In zwart-wit fotografie spelen schaduwen een enorm belangrijke rol omdat daarmee de compositie wordt versterkt. Is de schaduw geheel zwart ingekleurd, dan geeft dat het gevoel dat de scene leeg (eenzaam) is. Zijn ze grijs en zijn daardoor details in de schaduw zichtbaar, dan wordt de foto complexer en daarmee ‘voller’.

Voor wat betreft de compositie gaven we al aan dat veel zwart-wit fotografen kiezen voor patronen. In het algemeen zou je kunnen stellen dat zwart-wit foto’s beter worden wanneer er een bepaalde rust en orde in optreedt. Patronen en geometrische figuren werken dat in de hand.

Maar er is meer aan de hand. Wanneer we een persoon fotograferen, dan weten we dat de ogen een essentiële rol spelen in hoe we de foto ervaren. Maar een blond persoon met blauwe ogen zal in zwart-wit uitvoering een veel minder uitgesproken uitstraling krijgen. Dit kan betekenen dat de compositie veranderd moet worden willen we hetzelfde effect bereiken.

Tenslotte

We hopen dat we met dit artikel hebben aangetoond dat goed zwart-wit fotograferen wel wat anders is dan een kleurenfoto maken waarvan de kleurverzadiging naar 0 wordt teruggebracht. Zwart-wit fotografie is een eigen discipline met haar eigen mogelijkheden en moeilijkheden. Wil je daarom goede zwart-wit foto’s maken, denk dan niet in kleur. Denk zwart-wit!

Afb 1: De originele foto
Afb 2: De "Saturation" (kleurverzadiging) op 0 gezet
Afb 3: Eerst een kleurcorrectie doorvoeren
Afb 4: Nu pas zwart-wit maken en fine-tunen
Afb 5: Werken met Image > Adjustments > Black & White
Afb 6: Werken met gekochte filters zoals Silver Efex Pro
Afb 7: De stapgrootte is gewijzigd
Afb 8: Bodyscape foto's worden vaak in zwart-wit uitgevoerd
Afb 9: Lang niet iedere foto is geschikt voor een zwart-wit uitvoering