De automatische belichting in de camera doet het meestal goed, maar laat het soms toch wat afweten. Hoe komt dat en wat kun je daar tegen doen? De belichtingscompensatie schiet te hulp!

De lichtmeter

De automatische belichting van de camera die gebruikt wordt om bijvoorbeeld de Auto, A-, of S-stand te kunnen gebruiken, is in veel situaties een bijzonder handig ding. Zonder dat zou je het diafragma, de sluitertijd en de ISO immers altijd handmatig moeten instellen.

Het basisprincipe van de lichtmeter in de camera die hiervoor zorgt is eenvoudig uit te leggen. Dit is een lichtgevoelige sensor die de hoeveelheid licht die door het objectief van de camera komt meet. De gevonden waarde wordt omgezet naar waarden om de variabelen in de belichtingsdriehoek in te stellen.

Dat omzetten vindt plaats door een slim algoritme te gebruiken. Dit algoritme bevat een vorm van logica dat gebruikt wordt om de juiste combinaties samen te kunnen stellen. Het gaat immers niet alleen om de juiste belichting, maar ook om de consequenties die het instellen van de camera met zich meebrengt.

Het algoritme houdt bijvoorbeeld rekening met de hoeveelheid scherptediepte en bewegingsstrepen die mogelijk zouden kunnen gaan ontstaan. Het algoritme probeert ervoor te zorgen dat dit soort zaken binnen bepaalde marges blijven zodat je de meest gemaakte foto’s zonder problemen kunt maken.

Scenes

Maar de ene situatie is de andere niet. Voor portretfoto’s is bijvoorbeeld weinig scherptediepte belangrijk terwijl een sportfotograaf vaak gebruik wil maken van een korte sluitertijd om de beweging van een sporter te kunnen bevriezen.

Om die reden beschikken een aantal camera’s over zogenaamde scenes. Deze scenes bevinden zich op het instelwieltje waar je ook kunt kiezen voor de A-, S- of P-stand. Ze worden meestal met icoontjes afgebeeld. Maar in kern is een scene-instelling dus niets anders dan een P-instelling met dat verschil dat het algoritme voorkeur heeft voor instellingen van het diafragma en de sluitertijd in een andere combinaties dan in de standaard P-stand.

Verschillende lichtmetingen

Het meten van het licht kan plaatsvinden door een heel klein deel van het midden van de scene daarvoor te gebruiken (de zogenaamde spotmeting) of een groter deel van de scene daarvoor te gebruiken. Door in te stellen welk deel van de scene voor het meten wordt gebruikt krijg je als fotograaf de mogelijkheid om binnen bepaalde scenes sterk afwijkende situaties uit te sluiten.

Met spotmeting ben je in staat om bijvoorbeeld alleen het licht dat op het gezicht terecht komt te meten en het gereflecteerde licht van de zwarte muur achter het onderwerp te negeren. Maar welke instelling je hiervoor ook kiest, het blijft erop neerkomen dat het licht gemeten wordt en wordt omgezet naar waarden om de camera mee in te kunnen stellen.

Sommige standen, zoals de A- en S-stand (zoals deze door Nikon worden genoemd, Canon spreekt over Av en Tv standen) bieden de mogelijkheid om zelf respectievelijk het diafragma of de sluitertijd in te stellen. Na de lichtmeting wordt dan de bijpassende sluitertijd of het diafragma binnen de eerder genoemde marges bepaald als de ISO op een vaste waarde is ingesteld.

Soms net niet

Meestal pakt dit instellen goed uit, maar soms zijn er omstandigheden waarin het niet helemaal lukt. De foto wordt dan te licht of te donker. Bijvoorbeeld bij scenes waarin heel veel wit (veel reflecterend licht) voorkomt of juist foto’s gemaakt worden in hele donkere situaties.

De foto gemaakt zoals afb 1 laat zien, is hier een voorbeeld van. We zien een deel van een houten sculptuur dat op een tafel binnen is geplaatst. De camera staat op een statief. Er wordt gebruik gemaakt van spotmeting en daar waar gemeten wordt (op de snavel) is de foto behoorlijk helder door de reflectie van de verf.

De camera die in de A-stand staat zodat het diafragma handmatig op f/4 geplaatst kon worden en gebruik werd gemaakt van automatsiche belichting, heeft alleen dit kleine stukje om vanuit te gaan en gaat er vanuit dat de gehele situatie waarschijnlijk lichter zal zijn. Daarom pakt de foto donkerder uit als dat hij zou moeten.

In een dergelijk geval hoeven we toch geen afstand te nemen van de automatische belichting om over te stappen op de M-stand. We hoeven de camera eigenlijk alleen maar te vertellen dat hij misschien wel zijn best heeft gedaan, maar dat deze situatie zijn kennis toch iets te boven gaat en dat hij de foto gewoon net wat lichter had moeten maken om het goed voor elkaar te krijgen. En dat vertellen tegen de camera kan, daarvoor beschikt de camera namelijk over de zogenaamde ‘exposure compensation’ functie. Of, in goed Nederlands, de belichtingscompensatie waar we eerder al een artikel over schreven. In dit artikel behandelen we enkele andere aspecten van deze functie.

Exposure Compensation

Exposure compensation is een functie op de camera waarmee de belichting van de camera kan worden aangepast omdat je hiermee kunt aangeven hoeveel lichter of donkerder de foto moet worden ten opzichte van dat wat de camera hiervoor voorstelt.

Je kunt de exposure compensation bijvoorbeeld zo instellen dat hij een positieve exposure compensation moet toepassen van +1 stop. De foto zal hierdoor helderder worden en dat hebben we gedaan voor de foto die te zien is als afb 2. We zien dat hiermee het probleem is verholpen.

Vanzelfsprekend kun je ook een negatieve exposure compensation opgegeven om de foto donkerder te maken. In afb 3 worden als voorbeeld delen van foto’s vertoond die gemaakt zijn met een exposure compensation van respectievelijk -1 en -2 stops.

Instellen

De meeste camera's hebben een knopje waarop een plus- en minteken staat op de exposure compensation te kunnen activeren. Met een instelwieltje wijzig je dan de waarde. In afb 4 zie je waar op de bovenzijde van een Nikon camera dit knopje zich bevindt. Bij veel Canon camera’s vind je deze terug op de achterzijde van de camera.

De handleiding van de camera helpt je natuurlijk wanneer dit niet meteen duidelijk is. Vaak zie je op het display van de camera een stukje van een X-as staan met in het midden een 0. Dit is de aanduiding voor de exposure compensation. In afb 4 zie je een dergelijke aanduiding met een positieve waarde voor de exposure compensation.

Als het pijltje de waarde nul aanwijst, dan betekent dit dat er geen exposure compensation wordt toegepast. Wanneer de exposure compensation wordt gewijzigd geeft het pijltje op de X-as aan in welke mate de exposure compensation zal plaatsvinden en of het een positieve of negatieve compensatie betreft.

Ook wanneer je door het kijkglas van de camera kijkt zie je de exposure compensation in beeld verschijnen. Per merk en type camera kan dit verschillen maar meestal gaat dit om een X-as achtige balk in het midden onderin het beeld.

De reikwijdte

De belichtingscompensatie in een camera biedt meestal instellingen in stappen van 1/3 of 1/2 stop. De meeste moderne camera's hebben een bereik van ongeveer -3 tot +3 stops. De Nikon Z9 die voor dit artikel gebruikt werd, biedt een bereik voor de exposure compensation van -5 tot +5 stops, maar dat is dus wel uitzonderlijk.

In afb 5 zien we waartoe dit leidt. De strook geheel links komt van de foto waar geen belichtingscompensatie op is toegepast. Iedere strook verder naar rechts betreft een gehele positieve stop verder tot de maximale 5 positieve stops van de Z9. Er zijn ook vijf mogelijke negatieve stops op deze camera. Die hebben we hier niet afgebeeld.

Flash Exposure Compensation

Omdat sommige flitsers kunnen werken met automatische standen, zoals dat bij CLS of E-TTL het geval is, maar ook al bij een eenvoudige auto-stand, beschikken veel daarvan ook over een exposure compensation mogelijkheid.

Deze flitser exposure compensation compenseert de belichting door de flitser een hogere of lagere output te laten afgeven. Dit wordt ook wel de FEC (Flash Exposure Compensation) genoemd.

De FEC kan altijd op de flitser worden ingesteld, maar sommige camera's hebben hier ook een voorziening voor. Natuurlijk heb je niets aan de FEC wanneer je de flitser handmatig instelt. Dat geldt vanzelfsprekend ook voor het gebruik van de M-stand op de camera. Exposure compensation compenseert automatische instellingen, geen handmatige.

Veel voorkomend probleem

Dit probleem met de exposure compensation komt vaker voor als dat je misschien zou denken: Iemand maakt een foto van een normale scene en het valt hem op dat zijn foto’s zo slecht belicht worden. Hoe kan dit?

Nou, tijdens de vorige shoot had hij de exposure compensation functie gebruikt, maar hij is vergeten de exposure compensation weer op 0 te zetten. “O ja, is waar ook”, denk je dan nadat je een tijdje allerlei instellingen hebt bekeken…