De interne lichtmeter kan heel goed helpen de juiste belichtingsinstellingen te vinden, maar soms zijn er situaties waarbij dat niet goed gaat. Wanneer is dat en wat kun je daar dan tegen doen?

De interne lichtmeter

Toen er nog geen lichtmeters waren, werden de instellingen voor het diafragma en de sluitertijd voornamelijk bepaald door ervaring. De ISO-waarde werd gekozen door een bepaald type film te gebruiken. Kortom, fotografen werkten altijd met een bepaald type film in de M-stand.

De eerste interne lichtmeters verschenen in de jaren dertig van de vorige eeuw. Dat werd mogelijk door de introductie van selenium‑foto-elektrische cellen, die compact genoeg waren om in een camera te worden ingebouwd. Deze cellen konden het licht meten dat richting de camera ging en adviseerden instellingen voor het diafragma en de sluitertijd bij een gegeven ISO-waarde.

De moderne interne lichtmeter zoals we die nu kennen, met door-de-lens meting (TTL), verscheen pas veel later. Die doken voor het eerst op rond 1960, dankzij compacte CdS (cadmiumsulfide) lichtsensoren. Vanaf dat moment kon de lichtmeter het licht door de lens zelf meten in plaats van een externe cel te gebruiken.

Voor digitale camera’s geldt dat de ISO-waarde niet meer door de film wordt bepaald maar door de wijze waarop omgegaan wordt met de meetgegevens van de sensor. De moderne interne lichtmeter kan daarom advies geven over de combinatie van het te gebruiken diafragma, de sluitertijd en de ISO-waarde.

De werking

De interne lichtmeter van een camera meet het gereflecteerde licht dat vanuit de scène de lens binnenkomt. Om hieruit een juiste belichting te kunnen berekenen gaat de meter ervan uit dat de totale scène gemiddeld ongeveer 18% van het licht reflecteert. Dit is een waarde die overeenkomt met de helderheid van een typische, alledaagse fotografie‑situatie.

Dit principe komt voort uit onderzoek dat liet zien dat veel alledaagse scènes (=dat wat het meest gefotografeerd wordt) een gemiddelde toonwaarde hebben die overeenkomt met middengrijs (18%). Daarom probeert de lichtmeter elke scène zo te belichten dat het totaalbeeld uitkomt op deze middengrijze referentie.

Overigens gebruiken niet alle meters exact 18%. In de praktijk liggen ze meestal tussen 12% en 18%, afhankelijk van fabrikant en meetmethode. Maar 18% is wel het standaard referentiepunt in fotografie en daarom spreekt men overal over 18%. Prima, iedereen begrijpt dat.

De standaard

Afb 1 laat een foto zien die ik maakte vanuit een prachtige buitenlandse kloostertuin. Een scene waarvan je mag verwachten dat het licht hierop iets onder het gemiddelde van 18% zal zijn gereflecteerd omdat zich relatief veel schaduw in de foto bevindt. Door van de foto een luminance map te maken, zien we beter waarmee we te maken hebben. 

Een luminance map is een beeld dat alleen nog de helderheidsinformatie bevat van een foto, kleur is eruit gehaald. Een luminance map geeft per pixel aan hoeveel licht er aanwezig is. Het toont dus de intensiteit per pixel. Technisch is het verwant aan een zwart-wit foto, maar een luminance map gebruikt meestal een gewogen berekening van R, G en B, omdat het menselijk oog bepaalde kleuren helderder waarneemt. 

Als we van deze luminance map het histogram bekijken (zie de inset in afb 2) dan zien we wat we hadden verwacht: een nette parabool iets links van het midden van het histogram. Het midden geeft immers middengrijs (18%) aan en we hadden verwacht daar iets onder te zullen uitkomen. Een scene waarmee de interne lichtmeter van mijn camera uitstekend uit de voeten kan. Hij herkende blijkbaar de schaduwen en stelde daar de belichting op af. I love de nieuwe algoritmes! Met de klassieke manier van lichtmeting zou de foto iets lichter geworden zijn. Die herkende de schaduwen niet en zou de grafiek daarom gewoon in het midden hebben geplaatst.

Een ander voorbeeld

Nu bezocht ik begin van dit jaar het circus van Monte Carlo. Daar maakte ik de foto zoals deze in afb 3 te zien is. Laten we eens kijken hoe een interne lichtmeter hiermee omgaat. Hij zal de scene als een luminance map benaderen en daarom hebben we de foto even teruggebracht tot deze helderheidsweergave zoals die te zien is in afb 4. De ingebouwde lichtmeter analyseert in essentie dit soort informatie.

Wat opvalt is dat de witte kleding, de duiven en de hond eruit springen als zeer sterk reflecterende delen. De achtergrond in het circus is juist erg donker, met bijna geen reflectie. De overall helderheid is een mengsel van een donkere omgeving en felle spots op het onderwerp. De interne lichtmeter probeert nu van deze totale helderheidsverdeling iets te maken dat gemiddeld rond middengrijs (18%) ligt maar houd wel rekening, als moderne camera, met andere zaken als hij die herkent.

Wanneer we naar het histogram kijken (zie afb 5) waarin een weergave wordt vertoond van hoeveel pixels donker, middeltoon of licht zijn, dan valt een grote piek op in de donkere waarden (0–80). Deze ontstaat door de achtergrond, het publiek en de schaduwen, wat in totaal een aanzienlijk deel van de foto inneemt. Een tweede piek in de lichte waarden (200–255) ontstaat door de witte kleding, de duiven en de hond. Dit is wat we noemen een high‑contrast scène. Er is veel donker te zien, met een paar heel felle highlights. Geen standaard scene dus, want daarin zouden we juist een piek in het midden van het histogram verwachten, daar waar zich het 18% middengrijs bevindt.

Dit soort scènes zijn precies het soort situaties waarbij de ingebouwde meter vaak meer moeite heeft. Dit komt omdat de helderheidsverdeling niet lijkt op een gemiddelde 18%-reflectie en de scene moeilijk te herkennen is.

Een moderne camera in Matrix/Evaluative meting (dit wil zeggen: die rekening houdt met de gehele scene waarbij nadruk ligt in het midden) analyseert de scène ongeveer zoals onderstaand en komt dan tot een conclusie:

Hij ontdekt een groot stuk donker en interpreteert de scène daardoor als donker wat zou kunnen leiden tot overbelichten. Maar hij ziet ook de extreem lichte onderwerpen en probeert dat te compenseren. Ook omdat daar op scherp is gesteld. Doordat de felle witte elementen daarnaast dominant zijn in het centrum van de foto (Matrix-meting geeft het centrum meer gewicht), duwt dit de belichting terug richting onderbelichten zodat het onderwerp beter belicht wordt.

De camera komt hierdoor toch op een belichting uit die de witte elementen zowat overbelicht laat worden maar waarin de highlights nog net gered worden. Wil deze foto goed belicht worden, dan betekent dit dat je vaak –0,3 tot –1 EV belichtingscompensatie zou moeten geven om de witte onderwerpen echt goed te krijgen.

Zonder gebruik te maken van de belichtingscompensatie gaat het dus snel mis in dit soort situaties. De lichtmeter faalt niet echt, maar is nu eenmaal niet gemaakt voor dit soort scenes. Hoe meer de scene afwijkt van de standaard ‘picknickscene’ hoe meer het misloopt. Het is daarom zaak om de afwijkende scenes te herkennen en daarop te anticiperen.

Te licht of te donker

Het komt nu eenmaal voor dat scenes lichter of donkerder zijn dan de standaard ‘picknickscene’. Bij lichtere scenes, zoals sneeuwlandschappen, witte muren, high key photography of bijvoorbeeld strandfoto’s, is het reflecterende licht niet 18% maar ligt dat aanzienlijk hoger.

Wordt de interne lichtmeter in dit soort situaties gebruikt en maakt hij gebruik van het klassieke algoritme, dan zal het proberen om de scene tot 18% reflectie terug te brengen, wat hoogstwaarschijnlijk resulteert in een onderbelichte foto.

Het tegenovergestelde gebeurt wanneer de klassieke lichtmeter-algoritmen worden gebruikt om de belichting voor een donkere scene te vinden zoals bij een foto gemaakt in de nacht, tijdens een low key shoot, van zwarte kleding of tijdens een concert. De meter zal de scene als te donker beschouwen en gaan overbelichten om tot de 18% te komen, met alle gevolgen van dien.

Hoewel camera’s steeds ‘slimmer’ worden en daardoor steeds meer scenes herkennen waarmee de geadviseerde belichtingsinstellingen worden gecompenseerd, gaat dit toch nog vaak mis. Vandaar dat ook bij dit soort algoritmes menselijk ingrijpen dikwijls nodig is.

Tegenlicht en contrast

Situaties met veel contrast zijn voor de interne lichtmeter lastig. Als het onderwerp in de schaduw staat en de achtergrond is fel, dan wordt het onderwerp hierdoor meestal te donker. Dat zien we helemaal wanneer de zon achter het onderwerp staat. Er verschijnen dan niet zelden silhouetten op de foto.

De meter kijkt bij matrix-meting naar het gemiddelde licht van de foto, niet alleen naar het licht van het hoofdonderwerp. Nu kan hier wel degelijk wat aan gedaan worden. Je kunt bijvoorbeeld licht toevoegen (flitsen op het hoofdonderwerp) of spotmeting gebruiken. Vanzelfsprekend kan hier ook gecompenseerd worden met de belichtingscompensatie.

Reflecties

Glanzende oppervlakken zoals water, glas of metaal weerkaatsen veel licht en laten de meter denken dat de scène feller verlicht is dan dat hij is. Hierdoor kan een onderbelichting ontstaan.

In feite komt het er steeds op neer dat we meestal wel kunnen compenseren met de belichtingscompensatie of door iets anders te doen zoals licht toe te voegen, maar vanzelf gaat het niet. De interne lichtmeter zal hardnekkig proberen, zeker als hij het klassieke algoritme zonder scene-herkenning gebruikt, de scene naar 18% reflectie terug te brengen en als hij veel licht meet, of dat nu van de zon komt of vanaf een reflectie, dan wordt de foto daardoor erg donker.

Heel soms, dat zagen we al eerder, herkent de camera met complexere algoritmes bepaalde situaties en past het zich daarop aan, maar ga daar niet teveel vanuit. Het is meestal handwerk om de compensatie goed door te voeren.

De meetmethode

Camerameters hebben standen zoals de eerder besproken Matrix/Evaluatieve meting, de centrumgerichte meting of spotmeting. In grote lijnen is het verschil tussen deze metingen het gebied dat wordt gebruikt om de meting te verrichten en de waarde die een bepaald deel daarvan toebedeeld krijgt.

Spotmeting vindt plaats op een heel klein deel van de scene. De rest wordt buiten beschouwing gelaten. Wanneer met spotmeting gemeten wordt op een zwarte blouse, dan wordt de foto waarschijnlijk veel te licht. De interne lichtmeter krijgt dan immers alleen de reflectie van dat stukje blouse terug en zal dat naar 18% proberen terug te brengen.

Hetzelfde gaat natuurlijk op wanneer spotmeting wordt gebruikt op een witte blouse. De foto zal snel te donker worden. Vandaar dat het beter is spotmeting te gebruiken om het licht op een blanke huid te meten. Daar wordt van verwacht dat het ongeveer 18% licht reflecteert. Nog beter is het om een grijskaart te gebruiken. Die reflecteert immers precies 18% van het licht terug.

Door de juiste meetmethode te kiezen en die goed in te zetten help je de interne lichtmeter zijn werk te doen. Andersom geldt natuurlijk ook: door de verkeerde meetmethode te kiezen of door de meetmethode onjuist te gebruiken, vergroot je de kans op verkeerd belichte foto’s.

Geen continu licht

Veel kunstmatige lichtbronnen, zoals TL‑lampen en standaard LED‑panelen, geven geen continu licht maar knipperen met de netfrequentie (50 of 100 Hz). Hoewel wij dat niet zien, meet een camera op een zeer kort moment het licht ergens in deze cyclus. Als de lichtmeting plaatsvindt tijdens een piek of dal van de flikkering, kan de camera inconsistent belichten of afwijkende metingen geven.

Veel moderne camera’s (Canon, Nikon, Sony, Fujifilm e.a.) hebben een functie die de lichtflikkering detecteert (bijv. 100 Hz) en de sluiter precies op een lichtpiek laat afgaan. Hierdoor ontstaat niet alleen een constantere belichting, je krijgt ook minder kleurverschillen tussen opnamen en er vinden minder mislukte metingen plaats.

Bij TL‑ en standaard LED‑licht werkt de camera overigens stabieler als de sluitertijd gelijkmatig past in de lichtcyclus. Aanbevolen sluitertijden bij 50 Hz om flikkeren te minimaliseren zijn dan ook 1/50, 1/100, 1/200 of 1/400. Sluitertijden als 1/80, 1/125, 1/250 kunnen wél problemen geven omdat ze “tussen” de flikkerpieken vallen.

Flitslicht

Om de interne lichtmeter te gebruiken is er natuurlijk wel licht nodig. Je kunt flitslicht alleen meten wanneer de flitser afgaat. Flitslicht is daarom lastig voor de interne meter en bij flitslicht gebruikt de camera dan ook vaak een voorflits (pre-flash) om daarmee te berekenen hoeveelheid licht verwacht wordt als de flitser “echt” gebruikt wordt.

Maar bij een glimmende huid kan de interne lichtmeter al snel tot de conclusie komen dat de flits erg fel is en zal deze gaan onderbelichten. In een donkere omgeving komt het regelmatig voor dan de meter gaat proberen te compenseren zodat de foto overbelicht wordt. Daarnaast werkt TTL minder nauwkeurig in grote ruimtes. Kortom, voldoende redenen waarom de interne lichtmeter hier soms ook verstek laat gaan.

Samenvatting

De interne lichtmeter is een geweldig instrument gemaakt voor standaard situaties. Schat daarom de situatie goed in als je gebruik wilt maken van de interne lichtmeter en vraag je steeds af in welke mate de scene die gefotografeerd wordt afwijkt van de standaard ‘picknick scene’.

Leer gebruik te maken van de belichtingscompensatie (exposure compensation). Dit is meestal de oplossing voor situaties waar de interne lichtmeter meter consequent de verkeerde kant op gaat.

Gebruik spotmeting op het onderwerp bij tegenlicht en meet het licht op een betrouwbare bron zoals een 18% grijskaart of op een vlak met vergelijkbare reflectie.

Leer werken met de handmatige belichting (M). Het is echt niet zo moeilijk als dat wel beweerd wordt. En gebruik het histogram. Dit is een stuk betrouwbaarder dan de interne meter.