De ISO-waarde wil je liever niet zo maar verhogen omdat dan ruis ontstaat. Maar soms kun je moeilijk anders. Tot waar kun je gaan om toch nog acceptabele foto's te kunnen maken?

Iedere fotograaf kent het verschijnsel van ruis. Ruis op een foto verwijst naar ongewenste willekeurige variaties in helderheid of kleur die niet in de oorspronkelijke scène aanwezig waren. Het geeft een foto een korrelig of vlekkerig uiterlijk, vooral in egale vlakken zoals lucht of schaduwen.

Je voorkomt ruis door, hoe eenvoudig het ook klinkt, in eerste instantie goed te fotograferen. Zorg er voor dat de belichting goed is. Als een foto onderbelicht is en je moet later in nabewerking de belichting verhogen, dan wordt ruis namelijk extra goed zichtbaar. Maar soms kun je het niet echt voorkomen. Bijvoorbeeld in situaties waarin weinig licht beschikbaar is.

Oorzaak en soort

Als het te donker is om normaal te kunnen fotograferen en je geen licht kunt toevoegen met bijvoorbeeld een flitser, dan komt er een moment dat je de ISO-waarde zult moeten verhogen. Maar wanneer je hogere ISO-waarden gebruikt zal eerder ruis ontstaan. De ruis die ontstaat door hogere ISO-waarden wordt elektronische ruis genoemd. Daarom zullen fotografen onder normale voorwaarden altijd proberen met de laagst mogelijk ISO-waarden te werken.

Wat minder bekend is maar ook zeker een effect kan hebben op het ontstaan van ruis is het gebruikmaken van lange sluitertijden. Sensoren worden warm in gebruik en daardoor kan ook ruis ontstaan. De zogenaamde thermische ruis.

Daarnaast heeft de grootte van de sensor effect op het ontstaan van ruis. Hoe kleiner de sensor, hoe meer en eerder ruis ontstaat. Daarom zullen compactcamera’s en de camera’s in telefoons sneller last van ruis hebben dan full frame camera’s.

Ruis kan dus op verschillende manieren ontstaan en onderscheidt zich ook in soorten. Er bestaat iets als luminantieruis (ruis omdat de helderheid van de pixels varieert) en chromaruis (gekleurde stipjes in donkere delen van de foto).

Maar waar het ook door komt of hoe het zich dan ook uit, in verreweg de meeste gevallen wil je het liever niet en daarom kiezen veel fotografen voor het uitschakelen van de AutoISO optie en zetten de ISO-waarde op de laagst mogelijke stand.

Acceptabele waarde

Op zich is dat helemaal geen verkeerde keuze, maar wat als je de toevlucht moet zoeken tot het verhogen van de ISO-waarde omdat je anders geen foto kunt maken? Bijvoorbeeld op een feest binnen en je wilt niet met een flitser werken?

Mijn meest gebruikte camera op dit moment is de Nikon Z9, het vlaggenschip van Nikon. Deze heeft een native ISO-bereik van ISO 64 tot maar liefst 25.600 en is zelfs uitbreidbaar van ISO 32 tot 102.400. ISO 64 zou de maximale beeldkwaliteit op moeten leveren. Maar hoe kom je er nu achter of ISO 200 nog wel acceptabel is en bijvoorbeeld ISO 12.800 niet?

Als je de handleiding leest dan zou deze camera tot ongeveer ISO 12.800 goede bruikbare resultaten op moeten kunnen leveren dankzij de full-frame sensor en goede ruisreductie. Hoewel ik deze camera bewonder, lijkt dat toch een sterk verhaal. Of zouden veel fotografen het mis hebben wanneer ze stellen dat een ISO van 6.400 echt wel de hoogste waarde is dit je fatsoenlijkerwijs zou kunnen gebruiken en zijn er tegenwoordig veel hogere waarden mogelijk?

Een test

Met deze vraag hebben we een test uitgevoerd om te kijken wat nog acceptabele ISO-waarden zouden kunnen zijn. Als je een camera op een statief plaatst in een ruimte met constant licht, en je fotografeert daarmee een grijskaart of een ander egaal gekleurde achtergrond, dan zou je dit daarmee moeten kunnen testen. Eventuele ruis zal op dit soort vlakken het meest duidelijk zichtbaar zijn.

Er zijn overigens ook zogenaamde testcharts voor. Denk maar eens aan de chart ISO 12233 waarmee ook detailverlies beoordeeld kan worden. Maar voor wat we hier willen weten is een grijskaart prima met daarnaast de zelf ontwikkelde test-kaart die je vanaf deze site gratis kunt downloaden als je de test zelf ook zou willen uitvoeren.

Belangrijk is dat de belichting van de foto’s die gemaakt worden constant blijft, anders kun je de foto’s immers niet goed met elkaar vergelijken. Met een gewone lamp kun je al ver komen. Maar buiten is deze test niet uit te voeren. Daar verandert het licht te snel en te veel.

Nu is het in dit kader goed om ook nog een aantal andere zaken te overdenken. Als we de ISO-waarde een aantal stappen verhogen dan zullen we de sluitertijd of het diafragma hetzelfde aantal stappen moeten wijzigen om de belichting hetzelfde te houden. En dat wil je om de foto’s goed onderling te kunnen vergelijken. Dus gaat de ISO-waarde een stap omhoog dan zullen we bijvoorbeeld de sluitertijd een stap korter moeten maken.

In theorie lijkt het niet veel uit te maken of we de sluitertijd of het diafragma wijzigen ter compensatie van de toenemende ISO-waarde. De sluitertijd zal immers geen effect op de foto mogen hebben omdat de camera op een statief staat en het diafragma niet omdat de oppervlakte die we fotograferen geen diepte kent en scherptediepte dus geen rol zou moeten spelen.

De praktijk is echter dat je toch beter het diafragma tijdens deze test niet wijzigt. Het diafragma heeft namelijk niet alleen effect op de scherptediepte. Lenzen zijn niet op elk diafragma even scherp waardoor je, als je de ruis vergelijkt, het bij verschillende diafragmastanden soms beter en soms minder goed kunt zien. Kortom, het licht wordt anders afgebogen voordat het de sensor bereikt bij verschillende instellingen voor het diafragma en we willen de foto’s zoveel mogelijk gelijk houden. We compenseren de belichting daarom uitsluitend met de sluitertijd.

Als je de sluitertijd wilt gebruiken ter compensatie, dan moet je werken met continue licht. Flitslicht is zo kort dat het instellen van de sluitertijd geen effect zal hebben op het afnemen van de hoeveelheid licht die van de flitser afkomstig is. Als je daar meer over wilt weten, raden we je aan dit artikel te lezen.

We kiezen voor een diafragma van f/5.6 omdat dit een goede prestatie van de gebruikte 50 mm lens oplevert. Ook de witbalans hebben we vastgezet en aangepast op het continue licht dat we voor deze test gebruikten. Het enige dat per foto verandert is hierdoor dus de ISO-waarde en de duur van de sluitertijd.

Dan moeten we de foto’s wel in RAW maken omdat RAW-bestanden een beter beeld geven van de sensorprestaties. JPEG kan ruisreductie toepassen, wat detail kan beïnvloeden. De foto’s worden in 100% zoom op een monitor met elkaar vergeleken. Omdat de foto’s die bij dit artikel zijn geplaatst naar JPEG zijn omgezet, is het vergelijken daarmee dus wat minder goed te doen.

We lezen de gemaakte foto’s in met Photoshop en zorgen dat er geen ruisonderdrukking wordt uitgevoerd door bijvoorbeeld Adobe Camera RAW.

De resultaten

In afb 1 is te zien wat we fotografeerden: een niet al te schone grijskaart en een matige afdruk van onze zelf ontwikkelde ISO testkaart. We hebben deze twee objecten tegen een wit wandje geplaatst en ze met een gewone bureaulamp verlicht. Prima opstelling voor dit doel.

Om beter te kunnen kijken wat nu het effect is van de toenemende ISO-waarde hebben we eerst een klein stukje uit het grijze deel genomen en dat tot 100% vergroot. Zoals te verwachten zien we in afb 2 in vak 1 de foto met de minste ruis. Wat we vooral zien is de textuur van de oppervlakte van de plastic grijze kaart. Deze strook is gemaakt met ISO 64.

Maar al bij de tweede strook zien we dat er ruis is ontstaan. Deze strook is gemaakt met ISO 1.600. En strook 3 (ISO 8.000) laat vanzelfsprekend nog veel meer ruis zien. Volgens ons eigenlijk al teveel.

Als we hierbij in het achterhoofd houden dat deze test is uitgevoerd met een van de beste camera’s die er momenteel te koop zijn, dan zegt dit ook meteen iets over de andere camera’s. Die zullen niet veel betere prestaties laten zien, eerder minder goede.

Strook nummer 4 (ISO 12.800), 5 (ISO 16.000), 6 (ISO 20.000) en 7 (ISO 25.600) maken het al helemaal bond en laten we daarom maar verder buiten beschouwing. Kortom, als we 1 en 2 als acceptabel zien, dan ligt de hoogste waarde voor de ISO dus wat ons betreft hoogstens iets boven ISO 1.600 voor deze camera en dat is nog steeds ver onder de aanbevolen ISO 6.400 die veel fotografen gebruiken als maximale waarde.

Laten we ons wel bedenken dat we er in deze test alles aan hebben gedaan om de ruis zo zichtbaar mogelijk te maken. Doorgaans fotografeer je geen grijze kaarten maar onderwerpen met meer textuur waardoor de aanwezigheid van ruis minder op zal vallen. Dat is dan ook mogelijk de verklaring van de ISO 6.400 grens. Maar we spreken dus wel over een soort gemiddelde. De ene foto zal eerder ruis laten zien dan de andere. Domweg door dat wat er op de foto te zien is.

Tijd dus om ook naar andere aspecten te kijken in deze test. En daar kunnen we onze testkaart voor gebruiken. Ik afb 3 zien we een ander deel van hetgeen we hebben gefotografeerd. Het betreft hier een stukje van de gekleurde vlakken uit de testkaart. De testkaart is een matige printerafdruk en dat levert in de bovenste twee rijen (voorzien van 1 gefotografeerd met ISO 64) een gemêleerd aantal vlakjes op. Prima, want zo ziet de werkelijkheid er ook wat meer uit. De tweede strook van twee balken, gefotografeerd met ISO 1.600 doet daar niet veel aan onder. Maar de derde strook (ISO 8.000) laat opnieuw zien hoe de toename van ruis ervoor heeft gezorgd dat de kwaliteit van het beeld aanzienlijk achteruit is gegaan. ISO 8.000 is dus ook hier echt te veel van het goede.

Kortom, als het beeld gekleurd en gemêleerd is, is de bovengrens van ISO 6.400 misschien nog niet eens zo gek gekozen. Laten we dan ook nog maar meteen even kijken naar een eventueel verlies van detail. Dat doen we in dit geval door de randen van cirkels met elkaar te vergelijken.

Afb 4 laat de cirkels van de testkaart zien, gefotografeerd met ISO 65, afb 5 met ISO 1.600 en afb 6 met ISO 8.000. Naast het verschil in ruis zien we dat de randen van afb 6 aanzienlijk minder strak worden afgebeeld dan die van afb 4 en 5. Dus ook hier geldt hetzelfde. ISO 8.000 is echt te hoog voor een behoorlijk resultaat.

Conclusie

Als je met een van de beste camera’s die op dit moment te koop zijn deze ISO-test uitvoert, dan valt op dat met alle technologische vooruitgang het nog steeds niet mogelijk is om straffeloos hogere ISO-waarden te gebruiken zonder snel meer ruis in de foto te krijgen.

Veel fotografen hanteren een bovengrens van ISO 6.400, wat volgens onze testen nog best hoog ligt. Maar afhankelijk van wat je fotografeert zou daar misschien nog wel iets voor te zeggen kunnen zijn. Het is niet zo dat bij ISO-waarden tussen de 100 en 3.000 de foto min of meer ruisvrij is, maar het resultaat is voor het hogere segment camera nog best acceptabel. Al is dit natuurlijk wel een subjectieve mening.

Vooralsnog blijft staan dat je de minste ruis krijgt bij de laagste waarde van de camera en dat bij een hogere waarde al snel meer ruis ontstaat. Meer geavanceerde camera’s ontwikkelen minder ruis bij hogere ISO-waarden, maar er komt ook bij die camera's wel degelijk ruis bij.

Er zijn echter situaties waarin je niet ontkomt aan het kiezen voor een hogere ISO-waarde. Probeer dan zo laag mogelijk te blijven en compenseer liever met sluitertijden en/of diafragma of licht toch bij. Overweeg ook om goede software te gebruiken om ruis, als die ontstaat, achteraf te verwijderen. Op dit moment scoren de AI-gebaseerde denoise-tools daarin hogere ogen dan de traditionele ruisonderdrukkingsprogramma’s. Een nuttig onderwerp voor een ander artikel.