Architectuurfotografie

Voor hen die in gebouwen meer zien dan stenen en cement alleen, kan architectuurfotografie een enorm leuke bezigheid zijn, maar het wordt ook als betaald werk uitgevoerd. Hier lees je wat daar zoal bij komt kijken.

Architectuur

Volgens Vitruvius, een Romeinse architect die een kleine eeuw voor Christus leefde, bestaat de basis van architectuur uit schoonheid (venustas), stevigheid (firmitas) en bruikbaarheid (utilitas). Het ideale bouwwerk bevat volgens hem een goede gebalanceerde combinatie van deze drie zaken waarvan geen van de drie minder of meer belangrijk zou mogen zijn dan de andere twee.

Wat dit betreft had Vitruvius zeker gelijk. Want wat heb je aan een huis dat er prachtig uitziet maar geen storm kan weerstaan? En wat is het nut van een stevig huis wanneer iedereen het zo lelijk of onhandig ingedeeld vindt dat niemand er in zou willen wonen?

Castel Sant'Angelo, het oude fort in Rome dat in afb 1 is te zien, is hier een goed voorbeeld van. Dit pand heeft verschillende nuttige functies gehad (van mausoleum tot fort, van toevluchtsoord voor pausen tot museum) en is ondanks zijn leeftijd (gebouwd rond 130 na Christus) ook daardoor tot op heden steeds een zeer gewaardeerd stuk architectuur gebleven. Sterk, nuttig en fraai.

Ook een aantal andere bouwwerken zijn historische of culturele symbolen geworden. Denk aan de Eifeltoren, de toren van Pisa, de Taj Mahal of aan de piramide van Cheops. Maar ook minder bekende architectonische werken, zoals de Pyramide van Austerlitz, de Opifexkerk in Leidschendam-Voorburg of het Stationspostgebouw in Rotterdam geven een belangrijk kijkje in de geschiedenis en zijn daarom meer dan de moeite waard voor een goede foto.

Architectuur bestaat uit de kunst en de wetenschap van het ontwerpen van dat wat de mensheid bouwt. We praten met architectuur dan ook niet alleen over gebouwen waarin we kunnen wonen, maar ook over kantoorpanden, fabriekshallen, stations, bruggen en zelfs over hele steden.

Architectuurfotografie als stijlvorm

Met een aantal van mijn studenten van de Fotovakschool in Amsterdam hadden wij ons voorgenomen een introductie tot architectuurfotografie te volgen. Omdat architectuurfotografie een breed scala van mogelijkheden biedt, bestudeerden wij deze stijl eerst als fenomeen voordat we praktisch aan de slag zouden gaan.

En dat is nodig omdat binnen de architectuurfotografie nogal wat onderverdelingen zijn te maken. Denk hierbij aan gebouwfotografie of brugfotografie. Enkele van deze stromingen vinden hun oorsprong in een praktische toepassing. Bijvoorbeeld bedoeld om gebouwen te documenteren. Maar ieder van deze richtingen kent inmiddels ook hun eigen kunst- en stijlvormen.

Zoals bij alles kan ook architectuur op talloze wijzen worden gefotografeerd. Vakantiehuisjes voor een brochure van de verhuurder zullen er anders uitzien dan de foto’s van dezelfde huisjes gemaakt door de vakantiegangers. Dus waar beginnen we aan?

Als bezigheid

Hoewel architectuurfotografie vaak beschouwd wordt als een niet erg dynamische en minder spannende vorm van fotografie, is dat toch niet terecht. De architectuurfotograaf besteedt doorgaans veel tijd aan het nadenken over wat hij exact gaat fotograferen en hoe hij dat het beste kan doen. Hij bestudeert zijn objecten en zoekt naar de beste hoek en uitsnede. Daarnaast houdt hij rekening met licht en diverse weersinvloeden.

Het is waar dat hij zich vaak minder bezighoudt met snelheid, maar deste meer met kwaliteit. Met lage ISO-waarden en een full-frame sensor als uitgangspunt, ligt zijn focus op het maken van eye catching opnames. Beelden waarvoor grondige kennis en toepassing van de compositieregels en techniek benodigd zijn. De architectuurfotograaf fotografeert dan ook niet een gebouw, brug of stadsgezicht. Hij legt de essentie van het bouwwerk vast, brengt de emotie over die het op kan roepen of verhaalt over de relatie die wij als tijdelijke bewoner van deze planeet hebben met dat wat we nalaten aan volgende generaties.

Onderwerpen

Bij architectuurfotografie staan meestal gebouwen centraal. Het kan daarbij net zo goed gaan om het fotograferen van het interieur als de buitenkant van het gebouw. Maar ook stadsgezichten worden gefotografeerd. Hoewel stadsgezichten en landschappen veel overeenkomsten kennen qua fotografie, zal men zich met landschapsfotografie meer richten op scenes in de natuur en bij architectuurfotografie juist meer stadsgezichten laten zien. Dit ondanks dat er een groeiend aantal landschapsfotografen is dat ook stadsgezichten op de gevoelige plaat vast begint te leggen.

Er bevindt zich een groot verschil tussen architectuurfotografie dat artistiek wordt uitgevoerd en architectuurfotografen die foto’s maken voor klanten zoals verhuurders of tijdschriften. Soms is daarom het creatieve en artistieke aspect belangrijker dan het laten zien hoe een gebouw, brug of stadsgezicht er exact uitziet. Het gaat dan immers meer om het gevoel dat de foto over moet brengen.

De studenten mochten tijdens dit eendaagse thema zelf kiezen of ze voor een zakelijke of creatieve invalshoek zouden kiezen. Als ze maar terug zouden komen met een verhalende architectuurfoto. Ik was benieuwd of ze dat zou lukken binnen de korte tijd die daarvoor stond, en ik werd blij verrast!

De apparatuur

Het onderwerp van de architectuurfotograaf staat stil. Daarom is het niet zo belangrijk om snelle sluitertijden te kunnen behalen of veel foto’s per seconde te kunnen maken. Ook zal iets als een face-tracking autofocussysteem natuurlijk overbodig zijn. Wat wel nodig is, is een camera die kwalitatief goede beelden vast kan leggen. De meeste architectuurfotografen werken dan ook met camera’s die voorzien zijn van een full-frame sensor.

Nu zou je misschien kunnen denken dat een groothoekobjectief het enige objectief is dat de architectuurfotograaf gebruikt, maar daar vergis je je dan in. Voor architectuurfotografie worden allerlei brandpuntsafstanden gebruikt waaronder zelfs teleobjectieven om details dichterbij te kunnen halen.

Wat je ook nog weleens in gebruik ziet, zijn zogenaamde tilt-shift objectieven. Dit soort objectieven stellen je in staat om de hoek en positie tussen de lens en de sensor te wijzigen. Dit kan omdat je deze lens ten opzichte van de camera kunt kantelen en kunt verschuiven. Het voordeel hiervan is dat wanneer je vlak voor een gebouw staat en deze wilt fotograferen, je met dit soort objectieven ervoor kunt zorgen dat het gehele gebouw en niet de grond daarvoor op de foto komt, dat het perspectief blijft kloppen en dat het gehele pand er scherp op komt te staan, ook wanneer je fotografeert met een groot diafragma. 

Groothoekobjectieven zijn natuurlijk handig voor architectuurfotografie wanneer je een groot object van dichtbij wilt fotograferen. Maar omdat dit soort objectieven relatief veel perspectivische vertekening rond de randen van het glas vertonen, moet hier wel rekening mee worden gehouden.

Vervorming

Ieder objectief vervormt het beeld, maar het ene objectief doet dat wel meer als het andere. Groothoekobjectieven doen dit veel meer dan 50 mm objectieven. Als de vervorming te groot is, kan dit de architectuurfoto ruineren.

In nabewerkingssoftware zoals Adobe Lightroom, Capture One of Adobe Photoshop kan dit worden tegengegaan met zogenaamde lensprofielen. Een lensprofiel bevat de gegevens van een objectief die door de software gebruikt kunnen worden om het beeld aan te passen. Hiermee kent de software de vervorming die door een bepaald objectief wordt veroorzaakt en kan dit worden gecompenseerd. De vervormingen worden hiermee uit de foto verwijderd.

Nabewerking

Bij iedere vorm van digitale fotografie is nabewerking een belangrijk onderdeel. Het verwijderen van de vervormingen van het objectief is hier een voorbeeld van. Maar goed nabewerken is een echte vaardigheid waarbij je over voldoende achtergrondkennis moet beschikken. Een reden waarom je dat nog wel eens mis ziet gaan.

Wanneer een foto bedoeld is om weer te geven wat er te zien is, dan is de nabewerking van een dergelijke foto gericht op correcties. De nabewerking is dan immers bedoeld om de foto er zoveel mogelijk uit te laten zien zoals dat in werkelijkheid het geval was. Met bijvoorbeeld een kleurcorrectie wordt dan de kleur naar de oorspronkelijke kleur teruggebracht en met een lensprofiel wordt een eventuele vervorming gecompenseerd.

Maar wanneer een foto bedoeld is als artistiek of creatief product, dan voer je tijdens de nabewerking niet alleen correcties uit, maar soms ook aanpassingen. Een kleuraanpassing bijvoorbeeld om iets er juist anders gekleurd uit te laten zien.

Het is belangrijk om deze zaken niet door elkaar te halen. Wordt een foto gebruikt als documentatie, gebruik dan alleen correcties. Gaat het om een foto die in een lijst aan de muur wordt gehangen als kunstwerk, overweeg dan of je daarvoor aanpassingen uit wilt voeren.

Vakfotografen zijn hier vaak heel strikt in. Maar er is natuurlijk ook dat grijze gebied waarin een foto weliswaar alleen correcties zou mogen ondergaan, maar waarbij tijdens de nabewerking toch wat graffiti van de muur is verwijderd. Niet 100% waarheidsgetrouw misschien, maar wel begrijpelijk.

Overal onderwerpen

Daar waar sportfotografen moeten wachten op de volgende wedstrijd en natuurfotografen op verschijnende herten, hebben architectuurfotografen het een stuk gemakkelijker. In iedere plaats, in ieder gehucht en iedere stad is het niet zo moeilijk om onderwerpen te vinden die klaarstaan voor het maken van een architectuurfoto.

Vooral musea, kerken, monumenten en overheidsgebouwen zijn geliefde objecten, maar ook oudere huizen of juist hele moderne panden. Er zijn apps voor SmartPhones te downloaden die op basis van geo-tagging tips kunnen geven. Maar even op Google of Flickr kijken en trefwoorden zoals “Utrecht gebouw” als zoekterm opgeven, levert al veel geschikte locaties op. De website ShotHotSpot is speciaal voor dit doel opgezet. De architectuurfotograaf kan zich dus nooit verschuilen achter het smoesje dat er niets te fotograferen zou zijn. Onderwerpen te over die klaar staan om gefotografeerd te worden!

Voorwerk en keuzes maken

Het probleem is dus niet om een onderwerp te vinden. Het echte probleem begint pas wanneer je dat hebt. Want dan moet je bepalen wat je er exact van gaat fotograferen.

Belangrijk is om het bouwsel eerst te leren kennen. Soms verdiepen architectuurfotografen zich al in een gebouw voordat ze er heen gaan of leren ze het ter plekke kennen. Ik ben zelf ooit meerdere malen rond de St Paul's Cathedral in Londen gelopen en heb hem uitgebreid van binnen bezocht voordat ik mijn camera ook maar tevoorschijn durfde te halen. Daarvoor had ik mij al ingelezen over het ontstaan van dit prachtige bouwwerk en daarmee de geschiedenis op hoofdlijnen doorgenomen.

Wat dit betreft lijkt architectuurfotografie op het werk van een portretfotograaf. Bij portretfotografie wil je weten wie de persoon voor je is om de essentie van die persoon vast te kunnen leggen en om te weten hoe je die daarom het beste zou kunnen fotograferen. Bij architectuurfotografie is dat niet anders.

De mens als prop

Bij een aantal soorten fotografie spelen props (rekwisieten) een belangrijke rol. Ze kunnen helpen betekenis te geven aan een foto. 

Ook in de architectuurfotografie kun je hier gebruik van maken. Omdat het gebouw, de brug of het stadsgezicht het onderwerp is, kunnen we de overige elementen in de foto als prop bestempelen. En welke prop is meer logisch om te gebruiken dan de mens? Architectuur wordt immers door en voor mensen gemaakt!

De mens op de architectuurfoto kan de dimensies aangeven en iets vertellen over de relatie tussen de mens en het bouwwerk. Ook kan het de foto in een bepaalde periode situeren. Hierdoor kan de foto krachtiger worden. Vergeten moet men echter niet dat het blijft gaan om de architectuur, en niet om de mens.

Worden mensen te aanwezig, en leiden ze daardoor teveel af, dan moet je als architectuurfotograaf daar iets aan veranderen. Een veel gebruikte techniek is lange sluitertijden te gebruiken. Bij bewegende mensen treedt dan bewegingsonscherpte op waardoor het oog automatisch meer getrokken wordt naar het scherpere afgebeelde gebouw.

Is het te licht om dergelijke lange sluitertijden te gebruiken, overweeg dan om een ND-filter te gebruiken. Deze werken als een zonnebril voor de camera en verminderen de hoeveelheid licht die de sensor bereikt waardoor langere sluitertijden, ook overdag, tot de mogelijkheden gaan behoren.

Architectuurfoto’s waarop ‘bewegende mensen’ staan, lijken uit te stralen dat het gebouw iets tijdloos is terwijl de mens komt en gaat als tijdelijke passant. Heel passend dus voor dit type fotografie!

Trucs

Vanzelfsprekend kunnen architectuurfoto's ook verrijkt worden door andere 'trucs' toe te passen. We hebben het al gehad over het gebruik van de mens als prop in de foto en bijvoorbeeld het uitvoeren van kleuraanpassingen. Maar soms kan het nog simpeler. Afb 9 is daar een voorbeeld van. 

Het effect wat hier is toegepast wordt het Zoom Burst Effect genoemd. Je hebt hiervoor een zoomlens nodig. De camera wordt hierbij zo stil mogelijk gehouden en er wordt een langere sluitertijd gebruikt. Het onderwerp wordt in het midden van de zoeker geplaatst. Zoom dan zo ver mogelijk in. Terwijl je handmatig het objectief geleidelijk uitzoomt druk je op de ontspanknop. 

Het perspectief

Alle algemene compositieregels gelden vanzelfsprekend ook voor architectuurfotografie. Framing, inkomende lijnen en de regel-van-drie kunnen ook hier vaak uitstekend worden toegepast.

Maar bij architectuurfotografie draait het vooral om perspectief. Een bouwwerk hoeft dan ook lang niet altijd in zijn geheel gefotografeerd te worden (zie afb 6). Een foto kan zelfs geheel gevuld zijn met slechts een klein deel van het gebouw zonder dat de kijker ziet waar het pand begint of waar het eindigt. En toch kan zo’n foto een prachtige weergave van het gebouw opleveren!

Omstandigheden

Juist omdat de architectuurfotograaf vaak buiten werkt, heeft hij te maken met omgevingslicht en andere weersomstandigheden. Door hetzelfde bouwwerk ’s avonds, overdag, met mist of met regen te fotografen, kunnen heel andere sferen ontstaan.

Veel fotografen kennen het begrip “het gouden uurtje”. Daarmee wordt het uur na zonsopkomst en het uur voor zonsondergang bedoeld. Tijdens deze uren lijkt het licht een betoverende gloed af te geven door de breking van het licht in de atmosfeer. Omdat dit licht weerkaatst in waterdruppels worden ook eventuele wolken in het gouden uurtje veel fraaier. Goede momenten dus om te fotograferen. Maar ook vlak na en vlak voor het gouden uur zijn er fraaie mogelijkheden voor de architectuurfotograaf. Het licht is dan vaak blauw getint, wat een geheel eigen uitstraling geeft.

Ook bij het fotograferen van het interieur kunnen de weersomstandigheden buiten een rol spelen. Denk alleen maar eens aan licht dat van buiten naar binnen komt, zoals licht dat door een glas-in-loodraam naar binnen stroomt. Ook de aanwezigheid van kunstlicht kan de foto een dramatische look meegeven. Daarnaast kunnen er meer of minder mensen zijn, de bedrijvigheid rond het object verschillen of het pand zelfs voor toegang zijn gesloten. Allemaal zaken om rekening mee te houden!

De studenten van deze workshop hadden wat dit soort zaken betreft trouwens geen keuze. Het weer was zoals het die dag was, en het tijdstip werd afgedwongen door de lesuren. Het was een stralende zonnige dag en de foto's werden buiten gemaakt tussen 12:00 en 14:00 uur. Verre van ideaal, maar daar moesten ze het dus toch maar mee doen.

HDR gebruiken

Door een aantal foto’s van een bouwwerk te maken met verschillende belichtingstijden, krijg je foto’s waarop alle verschillende onderdelen goed tot hun recht komen. Door deze foto’s te combineren krijgen we een afbeelding die aan alle verschillende onderdelen recht doet. Een dergelijke foto wordt een High Dynamic Range (HDR) afbeelding genoemd.

HDR-techniek is heel geschikt voor de artistieke fotografie van gebouwen. De vaak meer donkere straat wordt in evenwicht gebracht met de lichte hemel en het pand daartussen. Ideaal wanneer de verschillen tussen de afzonderlijke onderdelen van een foto qua belichting groot zijn.

Ook voor interieurfoto’s kan HDR een fraaie toepassing zijn. We kunnen hiermee het interieur naast de buitenwereld die door het raam te zien is, tegelijkertijd goed laten zien.

Het maken van een HDR-afbeelding kost wel wat meer tijd en het lag dan ook niet voor de hand dat mijn studenten deze techniek zouden gebruiken. Na mijn inleiding over architectuurfotografie hadden ze immers nog maar weinig tijd voor het nemen van de foto's en het onderwerp moest nog gevonden worden. Binnen een kort tijdsmasker moesten ze een onderwerp zien te vinden, erheen gaan, foto's maken, de foto's nabewerken en presenteren aan hun klasgenoten. Ga er maar aan staan!

De foto’s hiernaast

De foto’s hiernaast zijn gemaakt tijdens de besproken workshop "Introductie op Architectuurfotografie". Er werd steeds eerst een overzichtsfoto gemaakt waarop we het gebouw konden zien in zijn geheel. Daarna de foto die de fotograaf er van gemaakt had om er een verhaal, gevoel en essentie mee uit te drukken. De overzichtsfoto's hebben we, om redenen van de ruimte, weggelaten.

Dit is slechts een kleine greep uit wat er die dag gemaakt werd (de totale omvang bestond uit maar liefst 946 foto's). Het bestaat ook niet uit de voorkeursfoto's van de studenten. Ze laten dus slechts het bekende tipje van de sluier zien. Maar ze illustreren heel goed de sfeer van de workshop, de presentaties die we elkaar gaven en de feedback die we daarop terugkregen van elkaar. 

Uit afb 2, gemaakt door Philine, sprak bijvoorbeeld haar verwondering over de bewustwording die zij had dat mensen samen in staat waren om zoiets groot te maken, gewoon door samen te werken, hun verstand en handen te gebruiken. "Hoe cool en vet is dat?", zei ze enthousiast tijdens haar presentatie. En daardoor kreeg deze foto waarde voor ons allemaal. 

Afb 3 die door Romy werd gemaakt legt de verbinding tussen de architectuur en het doel van het pand. Het gaat hierbij om het leveren van zorg. "Dit pand", zo meende zij, "komt heel stabiel en zeker over. Daar kun je op vertrouwen. En de grote trap voor het pand waar je over moet om het pand te betreden, leidt tot die zorg, daarom is hij zo belangrijk voor het pand en in deze foto.

En als we het nu toch over trappen hebben, dezelfde fotograaf als die van afb 3 maakt ook afb 5. Zij vertelde dat het pand als een enorm immens groot en afstandelijk ding voor haar opdoemde, maar dat de trap van het wandelpad, die niet bij het pand hoorde, voor haar in deze hoek symbool stond om het pand te kunnen bereiken. "Het zorgt voor de connectie, de bereikbaarheid en toegankelijkheid van dat wat zoveel groter is dan jijzelf.

Gabrielle, die afb 4 heeft gemaakt, had veel foto's gemaakt die een ding gemeen bleken te hebben, namelijk de kleur rood. "En rood vind ik helemaal niet eens zo mooi", zei ze, "maar toen ik het zag, kon ik mij er niet meer aan onttrekken. Het was daar overal". Afb 7 hoorde ook bij haar serie. Ze zag hoe het licht dat gereflecteerd werd door een andere wand op deze muur terecht kwam. "Hij is van zichzelf al rood, en door het reflecterende licht werd hij nog roder." Gabrielle baadde die middag in het rood. 

Verschillende fotografen hadden het pand gefotografeerd dat op afb 8 afgedrukt staat. Het is zo fel gekleurd dat je het zowat niet kunt missen. Een van de fotografen had nog snel even research gedaan. Het bleken gewone appartementen te zijn. Ze maakte duidelijk dat ze daarover teleurgesteld was, ze had iets meer bijzonders verwacht.

Maar toen we er wat langer over spraken, kwamen we tot de conclusie dat dit mede daardoor best bijzonder was. De keuze voor de kleur liet niet alleen durf, vrolijkheid en optimisme zien, maar ook dat de betonnen blokken die er onder schuil gingen juist door er verf op te smeren zijn gaan voldoen aan wat Vitruvius voor ogen had: het had de basis van goede architectuur gekregen die uit een goed gebalanceerde combinatie van schoonheid, stevigheid en bruikbaarheid moest bestaan. Zonder de kleur was dat nooit gelukt en hadden we het gebouw vast en zeker oerlelijk en saai gevonden. Niet iets waar je in zou willen wonen of wat de aandacht maar zou kunnen trekken. En nu maakten we er allemaal spontaan foto's van.

Afb 1: Castel Sant'Angelo: mooi, stevig en nuttig
Afb 2: "Hoe vet is dat? De mens maakt samen iets groters dan zichzelf!"
Afb 3: "De trappen leiden naar stabiele zorg."
Afb 4: "Waar ik ook kijk, het is rood..."
Afb 5: "De trap verbindt mij met het intense gebouw."
Afb 6: Een deel kan de essentie en sfeer soms prima weergeven.
Afb 7: "Zelfs het rode gereflecteerde licht komt om de muur terecht."
Afb 8: "De saaie betonnen blokken krijgen door kleur hun fleur."
Afb 9: Met trucs kunnen de foto's interessanter worden gemaakt.