Fotografie als werk

Waar moet je rekening mee houden wanneer je fotografie als professie zou kiezen en niet meer louter als hobby?

De breedte beperkt

Fotografen fotograferen zowat alles wat je je maar kunt bedenken. Van insecten tot schoenen, van nieuwsitems tot landschappen, van portretten tot huwelijken. Voldoende te doen dus. Maar professionele fotografen zijn meestal gespecialiseerd in een bepaald soort fotografie. Dat is niet alleen omdat ze voor dat genre altijd al een sterke voorkeur zouden hebben gehad, vaak komt dit omdat ze door economische redenen hiertoe gedreven werden.

Van professionele fotografen verneem je vaak dat ze het vak in zijn gerold. Ze liepen bijvoorbeeld ergens tijdens hun fotografieopleiding stage en van het een kwam het ander. Op die manier kwam de schrijver van dit artikel als fotograaf in de modewereld terecht en kon hij uiteindelijk ook voor bekende tijdschriften aan de slag. En van het en komt het ander. Ook komt het wel voor dat fotografen eerst langdurig langs de weg hebben moeten timmeren voordat ze hun eerste geld konden verdienen met hun werk. En toen ze hun eerste opdrachten kregen, leidden die opdrachten weer tot vervolgopdrachten en zo bleven ze in dezelfde markt ‘hangen’.

Het vak van de fotografie is dus breed, maar de individuele professionele fotograaf bedient om vaak praktische redenen toch maar een klein deel van die breedte. Hoewel dit het werk als fotograaf misschien wat minder dynamisch maakt, kent dit ook voordelen. Specialisatie leidt nu eenmaal tot meer kennis en ervaring op dat specifieke gebied. Daarnaast helpt specialisatie aan naamsbekendheid. Men gaat liever in zee met een gespecialiseerde fotograaf dan met een all rounder. Realiseer je hierbij dat bekende fotografen vooral bekent zijn door hun gepubliceerde werk binnen een bepaalde genre.

De vrijheid beperkt

Bij het werk dat gemaakt wordt, speelt de opdrachtgever natuurlijk een grote rol. Vanzelfsprekend zijn er fotografen die erg vrije opdrachten krijgen, zoals “Maak een fotografisch verslag van de bijeenkomst”, maar dat zijn uitzonderingen. En ook dan zul je als professionele fotograaf aan een bepaald verwachtingspatroon moeten voldoen. Sterker nog, opdrachtgevers verwachten van een ingehuurde fotograaf dat die, soms nog beter dan zij zelf, weten wat er van hen verwacht wordt. Niet voldoen aan die verwachting betekent dat je niet meer gevraagd zult worden en uiteindelijk een slechte naam zult krijgen. In ons artikel over modefotografie kom je dit ook tegen.

Binnen een aantal werkgebieden is het overigens zo dat je geen opdracht krijgt, maar dat je foto’s maakt en dat je die achteraf probeert te verkopen. Nieuwsfotografen zijn daar een goed voorbeeld van.

Heel creatief zijn is binnen bepaalde werkgebieden dus helemaal niet zo gewenst. Huwelijksrapportages zien er daarom vaak min of meer hetzelfde uit. Dat heeft alles te maken met degene die je inhuurt. De meeste mensen die trouwen zitten helemaal niet zo te wachten op heel creatief werk maar eerder op vergelijkbaar werk. Hierdoor maak je in dergelijke sectoren vaak hetzelfde werk. Herhaling maakt je beter, maar het maakt het er niet altijd spannender op.

Professionele fotografen besteden veel inspanning aan wat wel ‘verwachtingsmanagement’ wordt genoemd zodat men achteraf niet voor vervelende verassingen komt te staan. Hoe minder de professionele fotograaf bekend is, hoe belangrijker dit blijkt te zijn. Van bekende fotografen weet je als opdrachtgever immers vaak al vooraf wat voor een soort foto’s je kunt verwachten. Bekende fotografen kunnen zich ook meestal meer vrijheden veroorloven door zelf voorwaarden te stellen. Als beginnende of minder bekende fotograaf moet je eerder dan een bekende fotograaf voldoen aan de gestelde eisen en verwachtingen wil je op het eind van iedere maand de huur kunnen blijven betalen.

De professionele fotograaf heeft dus niet zoveel vrijheid als dat wel eens gedacht wordt. Hij kan ook lang niet altijd zijn creativiteit kwijt zoals hij misschien wel graag zou willen. Hij moet werken binnen de randvoorwaarden die de opdrachtgever hem biedt. Werk je als fotograaf in de mode industrie, dan zal duidelijk zijn dat deze industrie een grote vinger in de pap zal willen hebben. Hetzelfde geldt voor reclame fotografie of corporate fotografie. Creativiteit is belangrijk, maar wel binnen de kaders.

Kunstfotografen vormen de grote uitzondering op deze regel. Zij werken dan vaak ook niet in opdracht van een opdrachtgever, maar maken eigen werk en bieden dat te koop aan. Zij zijn daardoor wel vrij om te maken wat ze willen, hoewel je daar van mening over kunt verschillen. Zodra je iets wilt verkopen moet je je immers toch richten op de vraag vanuit de markt. Je kunt uiteindelijk alleen dat verkopen waar vraag naar is.

Kennis en vaardigheden

Van een professionele fotograaf wordt verwacht dat hij technisch goed weet waar hij mee bezig is. De gangbare kennis over diafragma, sluitertijden, objectieven en bijvoorbeeld belichting mogen dan ook geen probleem vormen en moet hij natuurlijk kunnen toepassen in de praktijk. Daarnaast dient de professionele fotograaf weet te hebben van composities, wat marktconform is en moet hij gevoel hebben voor kleding, inrichting en design. Daarnaast kan het nodig zijn om contacten te onderhouden met fotomodellen en andere aanpalende sectoren, zoals visagie en etaleren.  

Het werk dat gemaakt wordt, is bestemd om ergens te publiceren. Dat kan in een folder of op een website zijn, maar het kan ook de bedoeling zijn dat een foto op een muur wordt afgedrukt of voor LinkedIn wordt gebruikt. Om dat goed te kunnen doen heb je als fotograaf kennis nodig van deze media. Wat werkt op het een hoeft namelijk nog niet te werken op iets anders. 

De wereld van fotografie is hoofdzakelijk digitaal geworden. De donkere kamer heeft daardoor plaatsgemaakt door beeldbewerkingssoftware zoals Adobe dat levert met Photoshop. Naast fotografie dient de professionele fotograaf daar goed mee te kunnen werken.

Positie als zelfstandige

Verreweg de meeste professionele fotografen werken als zelfstandige in een eenmansbedrijf. Ze laten zich dus inhuren door opdrachtgevers of maken werk dat zij verkopen. Het aanbieden van eigen werk vindt hoofdzakelijk plaats via het internet waar de concurrentie moordend is en waar het niet echt bekend staat om klantloyaliteit. Soms worden er ook exposities georganiseerd waar werk te koop kan worden aangeboden, maar dit is in verhouding slechts een klein kanaal.

Een vaste baan als fotograaf vinden bij een organisatie is eerder uitzondering dan regel. De meeste fotografen kun je dan ook het beste als freelancers beschouwen. Dit betekent in praktijk dat je niet zeker bent van de inkomsten, altijd bezig moet zijn om opdrachten binnen te halen en geen geld krijgt wanneer je op vakantie bent of onverhoopt ziek zou worden. Je kunt wel verzekeringen afsluiten voor het geval je bijvoorbeeld arbeidsongeschikt zou worden, maar dat soort verzekeringen zijn relatief duur en hoewel het uiterst verstandig is om over een dergelijke verzekering te beschikken, blijkt dit voor veel fotografen een te grote investering te zijn.

Om rond te komen biedt een groot aantal fotografen extra diensten aan, zoals de verkoop van fotoapparatuur of de verhuur van hun studio of van de eigen fotoapparatuur. Ook worden er fotocursussen aangeboden door fotografen.

Zaken doen

De voorafgaande zaken zijn vooral vakinhoudelijk van aard. Maar als professionele fotograaf krijg je ook te maken met de zakelijke aspecten van dit werk. De kans is immers groot dat je als zelfstandige aan het werk gaat en dan moet je gaan denken aan zaken als de BTW afdracht, een sluitende boekhouding, de inkomstenbelasting, de inschrijving bij de Kamer van Koophandel, verzekeringen afsluiten en leveringsvoorwaarden opstellen. Ook zul je contracten moeten afsluiten waarin je waarschijnlijk licenties zult gaan uitgeven voor het gebruik van het gemaakte werk.

Naast deze zaken moet je aan marketing en sales doen. Potentiele opdrachtgevers moeten weten dat je bestaat en je zult jezelf aan hen moeten verkopen. Ben je heel graag fotograaf maar spreken deze zakelijke aspecten je niet erg aan, dan kun je beter als fotograaf solliciteren bij een bedrijf dat fotografen in dienst neemt of met mensen samen werken die dit voor je doen. Je kunt je dan op de inhoudelijke kant richten terwijl anderen de zakelijke aspecten op zich nemen.

Dagbesteding

Een professionele fotograaf is maar een klein deel van de week echt aan het fotograferen. De meeste tijd gaat zitten in het bewerken van foto’s met behulp van een computer en alles wat met de zakelijke kant van het werk te maken heeft. Het kost nu eenmaal veel tijd om foto’s te bewerken, om voorstellen uit te werken en contracten op te stellen, salesactiviteiten te ontplooien en bijvoorbeeld het verwachtingspatroon goed te kunnen managen.

Geld verdienen

Als professionele fotograaf moet je geld verdienen, maar je moet ook geld uitgeven. Je hebt apparatuur nodig, je zult moeten reizen en soms heb je ruimte nodig, zoals een studio die gehuurd of gekocht moet worden. Veel van die zaken moet je al betalen voordat je er geld mee verdiend hebt. De kosten gaan dus voor de baten uit. Wanneer je goede apparatuur koopt, kun je daar lang mee doen, maar dat kan ook aardig in de papieren lopen. Dit soort investeringen moet je wel kunnen maken want zonder investering vooraf kun je dit werk niet goed uitvoeren.

Natuurlijk kun je klein beginnen. Je hebt niet zoveel nodig als je alleen portretfoto’s maakt van personeelsleden op hun kantoor. Maar groeit je werk verder uit, dan zul je alsnog moeten gaan investeren. Uitstel dus, maar geen afstel.

Wanneer we kijken naar wat fotografen gemiddeld verdienen, dan blijkt dat dit geen vetpot is. Gemiddeld verdienen fotografen in Nederland per maand op dit moment €2000. Let wel, dit is een bruto bedrag. Netto houd je daar dan zo’n €1750 of minder aan over. Daarbij komt dat er in praktijk meestal maar weinig secundaire voorwaarden bestaan als je in dienst bent bij een bedrijf. Dus geen bonussen, geen dertiende maand of dat soort zaken. Als je hier zo naar kijkt dan kom je waarschijnlijk tot de conclusie dat je dit werk wel echt leuk moet vinden, want voor het geld hoef je het niet te doen.

Ook hier bestaan natuurlijk uitzonderingen op. Bekende fotografen kunnen veel meer verdienen. Maar besef dat de markt voor dit soort fotografen beperkt is en dat er heel veel vissers zijn die in dezelfde vijver hun hengel uitgooien. Veel opdrachtgevers (vooral particulieren) kennen het verschil niet goed tussen de betere en minder goede fotograaf waardoor het vooral een prijsvergelijking wordt. Omdat er fotografen zijn die al voor €10 per uur werk aanbieden, is het moeilijk om op prijs te  concurreren wil je fotografie echt als baan uitvoeren.

In de zakelijke markt heb je te maken met mensen die wellicht eerder zullen kiezen voor zekerheid dan voor de prijs en daardoor bereid zijn meer te betalen. Maar zij zullen ook sneller een bekendere fotograaf inschakelen, of een fotograaf die ze aangeraden hebben gekregen van bekenden omdat hen dit meer zekerheid biedt. Geen gemakkelijke markt dus om in te verkeren.

Opleidingen

Er bestaan verschillende opleidingen tot fotograaf. Die zijn zowel parttime als full time te volgen en zowel op MBO als HBO niveau. Je kunt op de kunstacademie de specialisatie voor fotografie volgen. Ook kun je de vierjarige opleiding aan de fotovakschool (HBO) volgen die in de markt wel wordt beschouwd als een van de beste opleidingen die je als fotograaf zou kunnen volgen. Dit wil overigens zeker niet zeggen dat MBO opgeleide fotografen of self made fotografen daar aan onder hoeven te doen.

Dit is overigens ook een veel gemaakte denkfout. Veel mensen denken dat een professionele fotograaf beter werk aflevert dan een amateur fotograaf. Maar met de woorden 'professioneel' of 'amateur' wordt hier geen kwaliteitskenmerk aangeduid, maar hier wordt alleen maar mee gezegd of men er wel of niet zijn salaris mee verdiend. Hierdoor kunnen amateur fotografen wel degelijk hoogwaardiger werk afleveren dan professionele fotografen.

Het vak tot fotograaf kun je jezelf ook eigen maken door cursussen te volgen, mee te lopen met een fotograaf als assistent of door je er zelf al experimenterend op te storten. Van al deze wegen zijn voorbeelden van fotografen die het heel goed hebben gedaan. Alles heeft nu eenmaal zijn eigen voor- en nadelen. Omdat mensen over verschillende leerstijlen beschikken, is het een niet perse beter dan het andere, maar sluit de ene leerweg waarschijnlijk wel beter op je aan dan de andere leerweg. Het is dus belangrijk om hier zorgvuldig een beslissing over te nemen.

Wij hebben wel cursussen gegeven aan amateur fotografen die werk lieten zien dat zeker geschikt zou zijn om in een museum te worden opgehangen. Een aantal daarvan is ook echt professioneel fotograaf geworden. Van sommige heel bekende fotografen is bekend dat zij nauwelijks weet hebben van allerlei technische snufjes van hun camera en daar ook helemaal niet in geïnteresseerd zijn. Toch maken zij prachtig werk en zijn er zelfs beroemd mee en door geworden. Kortom, er zijn heel wat wegen die naar het fotografische Rome kunnen leiden!

Succesvol zijn

Gebleken is dat veel succesvolle fotografen een aantal eigenschappen gemeen hebben:

  • Ze hebben een goed en groot netwerk opgebouwd;
  • Ze onderscheiden zich van andere fotografen door hun werk;
  • Het zijn vakmensen die weten hoe je goede foto’s moet maken;
  • Ze hebben zich gericht op een bepaalde stijl en een bepaald soort fotografie;
  • Ze zijn zakelijk en commercieel sterk;
  • Hebben een duidelijke eigen identiteit;
  • Ze beschikken over een zekere mate van zelfvertrouwen en zelfverzekerdheid;
  • Ze beschikken over een zekere naamsbekendheid;
  • Ze zijn innovatief en steeds bezig zichzelf te verbeteren en bij te leren;
  • Ze hebben geluk gehad.

Dit laatste aspect moeten we misschien nog even toelichten. Door min of meer toevallig in bepaalde kringen op het juiste moment te verkeren, krijg je soms kansen aangeboden die anderen niet aangeboden krijgen. Het heeft niet altijd wat met jou te maken, maar soms slechts met jouw beschikbaarheid en toegankelijkheid. De juiste persoon ziet toevallig iets wat je gemaakt hebt en neemt contact met je op. Dat komt voor. Het kan ook zijn dat je je ergens aanbiedt en dat er net behoefte aan iemand zoals jij. Geluk!

Kansen krijgen wil niet altijd zeggen dat je de beste fotograaf zou zijn voor dat werk, maar je kreeg de kans en daardoor kwam je aan dat werk. Op die manier werden stagiaires fotografen voor Cosmopolitan en Elle, werden vakantiefotografen nieuwsfotografen en hobbyisten met een blog op internet bekende kunstfotografen die nu de wereld over reizen om lezingen te geven.

Eenmaal aan het werk groeit het netwerk van de fotograaf. Dat is niet alleen toeval natuurlijk, maar ook daarbij spelen kansen een rol. Een kans is nu eenmaal een vogel die niet gaat zitten. Je moet hem grijpen, anders vliegt hij voorbij.

Onderscheidend zijn

Succes hebben en onderscheidend zijn horen binnen de fotografie bij elkaar. Maar wat maakt een fotograaf onderscheidend? Je zou kunnen zeggen dat in het werk van een fotograaf zijn karakter wordt weerspiegeld. Dat maakt zijn werk uniek. Hij brengt een boodschap over op een eigen unieke wijze, en de manier waarop hij dat doet maakt indruk op mensen.

Maar niet iedereen heeft een boodschap om over te brengen. De meeste fotografen maken dan ook werk dat in feite een soort kopie is van iets wat al eerder is gemaakt. Denk aan het maken van pasfoto’s. Een pasfoto moet voldoen aan een aantal regels, anders kan hij niet voor een paspoort worden gebruikt. Een goede pasfoto is dan ook niet als creatief werk op te vatten, maar als technisch werk. Dat maakt het overigens niet minder nuttig. We hebben nu eenmaal veel technisch fotografisch werk nodig. Denk maar eens aan productfoto’s voor een webshop of de portretfoto’s van het personeel van een bedrijf. Maar dit werk kan men niet echt onderscheidend voor de fotograaf noemen. Het kan knap en goed gemaakt zijn, er kan geld mee verdiend worden, maar het is niet uniek genoeg om het tot iets onderscheidends te kunnen maken.

Onderscheidend werk is net zoiets als een handtekening. Van sommige foto’s kun je daarom aardig inschatten welke fotograaf het gemaakt zal hebben, net zoals je schilderijen kunt herleiden tot de schilder of muziekstukken tot een componist. Fotografen die onderscheidend werk maken en waarvan het werk aanspreekt, worden vaak succesvol. Je kunt dan ook alleen bij hen terecht voor dat soort werk.

Nu zou je kunnen denken dat er een contradictie bestaat. Wil je professioneel fotograaf worden dan ligt het vast dat je commercieel moet werken en dat betekent dat je iets moet maken waar men om vraagt. Omdat de grootste vraag uitgaat naar technisch werk zou je niet onderscheidend kunnen zijn. Toch is dit niet helemaal waar. Er is zeker plaats voor onderscheid, maar in technisch werk vind je dat vooral terug in hoe goed die techniek wordt toegepast en in welke mate je de grenzen van de verwachting kunt oprekken. De ene fotograaf is daardoor technisch beter dan de andere, kan net meer spelen met de randvoorwaarden als de ander of beschikt over een combinatie van beide zaken. Daardoor zijn er fotografen die toch echt betere pasfoto’s maken of betere productfoto’s. Het inhoudelijke onderscheid tussen commerciële fotografen ligt dan ook vooral in de kwaliteit van hun werk. Wil je niet beter zijn of worden dan de concurrent, dan wordt of blijf je middelmatig en dan bestaat er een grote kans dat je het werk als fotograaf na een tijdje zult moeten stoppen omdat het te weinig oplevert of dat je blijvend genoegen moet nemen met een laag inkomen en beperkende randvoorwaarden.

We kunnen het helaas niet mooier maken als dat het is, wel realistischer.

Doen of niet?

Ongeacht wat iets oplevert of hoe groot de kans op succes is, menen wij dat je als mens je dromen na moet streven. Als het je droom is om professioneel fotograaf te zijn, dan moet je daarvoor dus gaan! Weet wel zeker dat dit echt je droom is, en geen bevlieging en dat je ook zeker weet of je die droom niet ook op een andere manier waar zou kunnen maken. Onderzoek vooraf of je wel de juiste randvoorwaarden kunt creëren om die droom uit te laten komen en of je voldoende uithoudingsvermogen heb, zowel door de aanwezigheid van voldoende motivatie, doorzetten bij tegenslagen en bijvoorbeeld op financieel gebied om de aanloopperiode te kunnen overbruggen.

Afb 1: Het werkveld is breed, maar vaak opereer je in hetzelfde segment
Afb 2: Sales en verwachtingen managen horen er gewoon bij
Afb 3: Meestal is het geen vetpot om fotograaf te zijn
Afb 4: De vrijheid in creativiteit is vaak beperkt